Vergankelijk vastgoed

Het is een sterk staaltje architectuur, dat in Buiksloterham is ontwikkeld. Prachtige woon- en werkruimten zijn er gerealiseerd en vervuilde grond wordt er ook nog eens gezuiverd.

Wie niet beter weet, zou denken dat een vloedgolf Amsterdam-Noord heeft getroffen. Op de voormalige scheepswerf de Ceuvel-Volharding, aan de oever van het IJ, liggen afgeragde woonarken en de stalen karkassen van binnenvaartschepen in de modder, tussen versplinterde platen. Alsof ze door het water op het land zijn gesmeten. Sommige boten zijn zelfs in tweeën gespleten.


Maar vergis je niet; wat we op deze grond zien ontkiemen, is niets minder dan een stukje utopia. Tegen de zomer zullen de zestien woonboten niet alleen fraai zijn opgeknapt door de creatieve ondernemers. Ze hebben ook een hoog duurzaamheidsniveau. De gebruikers gaan met behulp van zonnepanelen en kleine windmolens hun eigen energie opwekken en ze voorzien in hun eigen drinkwater en verwerken het afvalwater dat zij produceren.


Rond de gestrande schepen zullen straks grassen en wilgen wuiven in de wind. Op het dak van een van de woonarken wordt een moestuin aangelegd, waar met behulp van de opbrengst uit de composttoiletten sla en tomaten worden verbouwd. Die kunnen op hun beurt in het restaurant worden geserveerd bij de pizza's uit de houtoven, die vrijwilligers hebben opgetrokken met behulp van gerecyclede meerpalen.


Er komen een duurzaamheids-expo-centrum, een theater in het water en een drijvend bed and breakfast. Een eruptie van creativiteit is het, in prachtige harmonie met de natuur.


De Ceuvel, een project van architectenbureau Space & Matter, smeelearchitecture, Jeroen Apers, DELVA Landscape Architects en duurzaamheidadviseurs Metabolic, is een sterk staaltje post-crisis-architectuur. Immers, tot een paar jaar geleden leek Noord het nieuwe Amsterdam-Zuid te worden: een gebied met appartementenblokken en kantoortorens. Aangemoedigd door de aanleg van de noord-zuidlijn en de stijgende huizenprijzen, spoedden kopers zich destijds naar de andere kant van het IJ om een woning te bemachtigen. Ontwikkelaars maakten grootse plannen; op deze plek zou alles tegen de grond gaan en een heuse boulevard worden aangelegd.


Of die plannen ooit nog werkelijkheid worden? Niemand die het weet. Voor nu zet de gemeente in elk geval in op plan B: tijdelijke architectuur en flexibele stedenbouw - sommigen spreken al van de nieuwe stedenbouw. Het grote voordeel: het biedt ruimte aan experiment.


Tegenover het Centraal Station wordt gebouwd aan het eerste 3D-geprinte grachtenpand naar ontwerp van DUS architects. Verderop in de wijk Buiksloterham verrijst een nieuwe buurt volgens het innovatieve Cityplot-concept van Studioninedots en DELVA, een organisch groeiende wijk die eerst 'geactiveerd' wordt met stedelijke functies en kavelsgewijs ingevuld met verschillende soorten bebouwing. De Ceuvel wordt een proeftuin voor duurzame stedelijke ontwikkeling, minister voor Wonen Stef Blok kwam onlangs al op bezoek.


De prijsvraag die de gemeente in 2012 uitschreef voor de herontwikkeling van het terrein leverde welgeteld twee inzendingen op. Dat geeft aan dat dit geen makkelijke opgave was. Er moest een plan komen voor een broedplaats, op 5.000 vierkante meter zwaar vervuilde grond - een veel voorkomend probleem in Noord - voor een periode van tien jaar, inclusief huurders, ontwerp en financiering.


De oplossing is even briljant als eenvoudig: de verontreiniging bracht DELVA op het idee van een zuiverend park. Op deze manier voegen ze, ondanks de beperkte looptijd van het project, iets waardevols toe aan de plek; ze laten hem schoner achter. Het tijdelijke karakter is vertaald naar tweedehands woonboten, die over tien jaar zó weer wegvaren naar een volgende locatie.


De boten, een mix van suffe woonarken, sfeervolle schepen, kunstzinnig verzaagde kotters en een überkitsch waterpaviljoen, maken het plan niet alleen beeldend en op een geheel eigen manier mooi. Ze hebben ook praktische voordelen. De drijfbakken onder de arken creëren een scheiding tussen de vervuilde grond en de ateliers, die met elkaar verbonden worden door een kronkelende houten steiger. Bovendien kostten ze niets; aangezien je voor het afvoeren en slopen moet betalen, geven mensen hun vervallen woonschip maar wat graag weg.


Zo realiseren de ontwerpers voor een bedrag van 430 duizend euro (230 duizend euro subsidie plus een lening van 2 ton bij de Triodos bank) 1.000 vierkante meter werkruimte, die voor slechts 65 euro per vierkante meter jaarlijks wordt verhuurd.


Dat lijkt onwaarschijnlijk laag, maar een deel van de huur wordt in natura betaald. Het verbouwen van de woonboten, het speuren naar 200 gratis ramen met dubbel glas, het timmeren van de steiger en de aanplanting van de natuurlijke 'riolering' - de kunstenaars, fotografen en architecten (het ontwerpteam gaat zich hier ook vestigen) doen nagenoeg alles zelf. Zes boten zijn klaar voor gebruik en sinds kort is er wifi; de eerste ondernemers hebben zich geïnstalleerd. En ondertussen wordt er nog iets opgebouwd: een hechte gemeenschap - minstens zo waardevol voor de stad als het materiële eindresultaat.


De manier waarop architectonische, ecologische en sociale structuren hier met elkaar worden verweven, brengt het theoretische werk van de Oostenrijkse architect Christopher Alexander in herinnering. Eind jaren zeventig was hij, net als hedendaagse architecten, op zoek naar een nieuwe manier van ontwerpen, in antwoord op het na-oorlogse modernisme. Niet stijl, maar de kennis van de gebruikers stelde hij voorop. 'Hoe meer levende patronen er op een plek zijn - een kamer, een gebouw of een stad - des te meer komt het tot leven als een geheel, des te meer gaat het stralen, des te meer bezit het dat zelf-onderhoudende vuur dat de 'kwaliteit zonder naam' is', schreef hij in The Timeless Way of Building (1979).


Het is die kwaliteit, die energie die nu al voelbaar is op De Ceuvel.


Zuiverend park


Het idee voor een zuiverend park is afkomstig van landschapsarchitect en Ceuvel-projectleider Pieter Theuws, van DELVA Landscape Architects. Theuws studeerde aan de Universiteit van Wageningen af op de toepassingsmogelijkheden van het zuiveren van de bodem door middel van planten (fytoremediatie). Zijn afstudeerproject bevatte ook een plan voor Buiksloterham.


De basis van dit woon- en werkpark is een 'zee' van grassen, die de organische vervuiling (oliën) afbreken. Deze beplanting staat los van het natuurlijke rioleringssysteem. Behalve nuttig moet het park ook vooral mooi zijn, vinden de ontwerpers. De houten steiger die vrij door het gras kronkelt, is de verbindende schakel.


Pioniers


Het multidisciplinaire ontwerpteam dat aan De Ceuvel werkt, bestaat uit jonge bureaus die een 'nieuwe' aanpak voorstaan, gericht op het oplossen van maatschappelijke problemen en het creëren van een duurzame toekomst. Space & Matter (opgericht in 2009) werkte samen met Metabolic al aan het project Schoonschip, een drijvende woonbuurt voor een collectief van particuliere opdrachtgevers (ook in Amsterdam Noord). Architect Wouter Valkenier bouwde nabij het Centraal Station met restmaterialen het tijdelijke horecapaviljoen Hanneke's Boom. DELVA Landscape Architects, gevestigd in Amsterdam en Antwerpen, presenteert binnenkort de plannen voor de openbare ruimte en het waterfront van Buiksloterham, ontwikkelt in Warschau het park van de 21ste eeuw en ontwerpt een landschapspark in het Belgische Dessel, waar radioactief afval voor een periode van 300 jaar wordt geborgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden