Verfijning uit ruige streken

Soms word je extra wijs van een tentoonstelling door de expositiezaal te verlaten en even ergens anders te gaan kijken....

Ga de zaal uit waar die rijkdom te zien is, en neem lift of trap naar één etage hoger, naar de permanente afdeling Nederland Prehistorie. Bekijk de voorwerpen uit de Nederlandse Brons tijd - pakweg 2100 tot 800 voor Christus. Dat is dezelfde periode als die van de Armeense expositie.

De verschillen zijn frappant. Op de Nederlandse afdeling liggen sieraden van effen goud of met kralen van brons en barnsteen. Het aardewerk is bruinig of grijzig, met nauwelijks kleurvariatie. Beeldjes ontbreken. Maar de oude Armeniërs hadden blijkens de expositie al prachtig fijn bewerkte gouden sieraden, vele met gouden kralen, aardewerk met kleurige motieven en beeldjes in vele soorten en maten.

De makers van dat moois waren prehistorische herders - zonder schrift dus - die zo'n vierduizend jaar geleden de ruige hoogvlaktes ten zuiden van de Kaukasus bevolkten. Ze waren nogal strijdlustig: de stammen in de regio bevochten elkaar met verve, onder leiding van hun opperhoofden. Die hoofdlieden - en andere belangrijke mensen - werden in vol ornaat begraven in kourganes, ondergrondse grafkamers, bekleed met stenen en bedekt met aarde. Kostbare voorwerpen kregen zij als grafgift mee.

Op veel plaatsen in de huidige ex-Sovjetrepubliek Armenië zijn kourganes ontdekt. Het rijkste grafveld kwam letterlijk boven water: dat van Lchashen op drooggevallen oevers van het Sevanmeer.

Daar groeven Armeense archeologen in de jaren vijftig een aantal kourganes op met veel fraaie giften erin, tot complete wagens aan toe, waarin de voorname doden waren opgebaard.

Een van die wagens - een huifkar uit 1500 voor Christus - domineert de expositie in Leiden: hij staat middenin de kleine tentoonstellingszaal. Nou ja, een wagen: het zijn voornamelijk veel losse onderdelen op een metalen frame dat als geraamte van de kar fungeert. Stukken van het oude, taxushouten huifgeraamte en flinke delen van de eikenhouten opbouw zijn op dat frame gemonteerd. Het geheel wordt mede ondersteund door de grote, originele wielen van iepenhout. Veel oorspron kelijke stukken ontbreken echter, en dat valt een beetje tegen. Net als het gegeven, bij ons bezoek, dat de filmvertoning over de restauratie van de kar - in Leiden - niet functioneerde.

Maar de kleine objecten in de sfeervol verlichte zaal maken de tegenvallertjes goed. Pronkstuk is een zilveren beker uit 2100 voor Christus met uiterst gedetailleerde reliëfs erop. Die tonen een krijgsheer in actie, jagend op groot wild met tal van dieren om zich heen. Of zittend op een troon met muzikanten, soldaten of verslagen vijanden in de buurt. Weelderige taferelen, allemaal op een beker van dertien centimeter hoog, die laten zien wat strijd en jacht betekenden voor de status van de hoofdlieden.

Deze krijgshaftige chefs verplaatsten zich dikwijls in tweewielige strijdwagens die werden voorzien van kleine bronzen voorwerpen als versiering. Veel daarvan zijn in Leiden te zien, zoals een mooie vogel waarvan veren en vleugels met kleine incisies zijn aangegeven. In zijn binnenste, verzekeren de samenstellers van de expositie, zitten rinkelende belletjes.

Verder zijn er miniatuur-strijdwagens met bemanning, amuletten met dierenfiguren, de verfijnde gouden sieraden, aardewerk, beeldjes van godheden, wapens en geheimzinnige objecten die voor astrologie moeten zijn gebruikt.

Dit alles wordt niet toevallig nu tentoongesteld en evenmin staat deze expositie op zichzelf. Het is dit jaar precies zeventienhonderd jaar geleden dat Armenië tot het christendom overging. In de eeuwen daarna werd het een vrome daad om (handgeschreven) boeken te maken met uitgebreide illustraties. Een tentoonstelling hiervan wordt in Museum Catharijneconvent Utrecht gehouden. En in Stedelijk Museum De Lakenhal in Leiden exposeren vier hedendaagse Armeense kunstenaars hun werk.

De tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden past in de categorie klein maar fijn. Dat wil zeggen: het materiaal komt pas tot zijn recht als het met veel aandacht wordt bekeken. Ondanks de beperkte omvang van de expositie vergt dat al gauw een uur. De meeste bezoekers zullen daarna nog wel tijd hebben om ook nog even een verdieping hoger te gaan kijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden