AnalyseAlgemene Vergadering van de VN

Verenigde Naties vieren 75ste verjaardag in kritieke toestand

Het had een min of meer feestelijk jubileumjaar moeten worden. Maar de 75-jarige Verenigde Naties worstelen met het coronavirus, ‘op dit moment de grootste bedreiging van de veiligheid in de wereld’, aldus secretaris-generaal António Guterres. En dat is niet het enige probleem.

Het hoofdkantoor van de VN in New York.Beeld AP

In New York is de jaarlijkse Algemene Vergadering van de VN begonnen, waaraan de meer dan 190 lidstaten op het hoogste niveau deelnemen. Dit jaar evenwel geen onderonsjes tussen staatshoofden en regeringsleiders in de wandelgangen. De meeste deelnemers zijn slechts virtueel aanwezig. Dat laatste is een handicap, zei Guterres in een vooruitblik: ‘Diplomatie vereist persoonlijk contact’.  Wel zullen de aanwezige (kleine) delegaties op gepaste afstand onderling contact kunnen hebben.

Een van de sprekers maandag is koning Willem-Alexander. Later in de week voeren ook koningin Máxima (woensdag) en premier Mark Rutte (vrijdag) het woord – allemaal digitaal. De Amerikaanse president Donald Trump houdt dinsdag vanuit het Witte Huis een rede.

Het jaar 2020 is voor de VN ‘een kritiek jaar’, stelt Guterres. Hij had ook kunnen zeggen dat ’s werelds grootste organisatie in kritieke toestand verkeert. ‘De VN zijn letterlijk en figuurlijk lamgelegd’, zegt de Leidse hoogleraar internationaal recht Nico Schrijver.

Maandenlang moest Guterres machteloos toezien hoe het belangrijkste VN-orgaan, de Veiligheidsraad, ruziede over zijn oproep om een wereldwijd staakt-het-vuren af te kondigen. Een gevechtspauze, die humanitaire hulp in conflictgebieden mogelijk zou maken.

Secretaris-generaal António GuterresBeeld REUTERS

Bodempje

De VN-chef deed die oproep al in maart. Pas in juli werd de Veiligheidsraad het eens over een staakt-het-vuren van drie maanden. Met beperkt resultaat; Guterres noemt de net begonnen onderhandelingen tussen de Afghaanse regering en de Taliban, en de manier waarop een overgangsregering in Soedan zich opmaakt voor verkiezingen. Maar in landen als Libië, Syrië en Jemen is de strijd niet of nauwelijks geluwd. ‘Bij resoluties van de VN kun je altijd zeggen: het glas is halfvol of halfleeg. In dit geval is er slechts een bodempje te zien’, zegt Han ten Broeke, verbonden aan het Haagse Centrum voor Strategische Studies.

In de Veiligheidsraad staan de permanente leden VS en China steeds vijandiger tegenover elkaar, toont Rusland zich niet onder de indruk van de kritiek dat het de Syrische president Assad blijft steunen, is het Verenigd Koninkrijk vooral met zichzelf bezig (Brexit), en zoekt Frankrijk veelal vergeefs steun vanuit Europa.

Analisten als Ten Broeke en Schrijver hopen vurig dat de Europeanen meer te bieden hebben dan alleen mooie woorden. De EU-leiders ‘benadrukken dat multilaterale samenwerking meer dan ooit nodig is, zoals nu ook wordt aangetoond door de covid-19-uitbraak’, heet het in een Europese stellingname voor de VN-bijeenkomst. Daarin staat ook deze fraaie volzin: ‘De op regels georganiseerde internationale orde – met de VN als kern – moet daarom worden gehandhaafd en de internationale solidariteit en samenwerking moeten worden versterkt’.

Lauw

Maar hoe? Ook Europa zelf weet er niet goed raad mee. Nico Schrijver noemt als voorbeeld van ‘een gebrek aan stoutmoedigheid’ de lauwe Europese reacties op het besluit van president Trump om – tijdens de pandemie – de handen af te trekken van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Deze VN-instelling snakt naar geld. De WHO lanceerde in april een initiatief om de productie van tests, behandelingen en vaccins te versnellen. ‘Om het coronavirus te overwinnen, is de grootste publieke inspanning ooit op het gebied van volksgezondheid nodig’, aldus Guterres. Van de benodigde tientallen miljarden is nog slechts een fractie binnen. Dat valt volgens Schrijver ook de EU aan te rekenen.

De initiatiefnemers en geldschieters roepen om het hardst dat vaccins eerlijk verdeeld moeten worden zodra ze beschikbaar komen. Ursula Von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, zei vrijdag bij de donatie van enkele honderden miljoenen euro’s aan het WHO-fonds: ‘We moeten ervoor zorgen dat burgers over de hele wereld toegang hebben tot een vaccin’. Professor Schrijver: ‘Het kan niet zo zijn dat de happy few patenten en contracten in de wacht slepen ten koste van armere landen en groepen.’

1945-moment

‘Alleen een vaccin kan de crisis niet oplossen’, zegt Guterres, en dat stelt nog meer eisen aan internationale samenwerking. Het virus heeft wereldwijd immers een sociaal-economische ravage aangericht. Juist de VN moeten een voortrekkersrol vervullen bij het herstel, staat in een recent rapport van enkele Europese denktanks, dat geschreven is met het oog op de VN-bijeenkomst van deze week. Daarbij wordt gedacht aan het kwijtschelden van schulden en ‘stimuleringspakketten’ voor de zwaarst getroffen, vaak armere landen. Het rapport waarschuwt ook voor nieuwe migrantenstromen als de economische ellende nog groter wordt.

‘In het jaar van onze 75ste verjaardag hebben we ons eigen ‘1945-moment’, zegt Guterres, doelend op de vrede, gerechtigheid en welvaart die de wereld vurig wenste na de Tweede Wereldoorlog. Op het eerste gezicht een ietwat merkwaardige opmerking: ten tijde van de oprichting van de VN was er euforie, nu heerst vooral angst en onzekerheid. Maar net als toen, in 1945, is eenheid meer dan nodig, om de wereld weer op orde te krijgen. Circa 1 miljoen covid-doden en 30 miljoen besmettingen zijn geregistreerd; het werkelijke aantal ligt ongetwijfeld hoger.  

Niet door ziekte, maar door hongersnood dreigt een veelvoud aan mensen te sterven, waarschuwde directeur David Beasley van het Wereldvoedselprogramma (WFP, ook een VN-orgaan) vrijdag. Tientallen, zo niet honderden miljoenen mensen dreigen het slachtoffer te worden van een ‘giftige’ combinatie van gewapende conflicten, klimaatveranderingen en de pandemie. Ook het WFP schreeuwt om miljarden dollars, en hoopt dat daden volgen op hoogdravende woorden die wereldleiders deze week zullen uitspreken. 

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden