Verenigde Naties is na 50 jaar toe aan radicale hervormingen

Zelfs de prachtige indian summer in New York kan de stemming op het hoofdkwartier van de jubilerende Verenigde Naties niet verbeteren....

OSCAR GARSCHAGEN

Van onze correspondent

NEW YORK

Westerse diplomaten, die zeer teleurgesteld zijn over de problematische toestand waarin de VN verkeert, nemen niet zoals in vroeger jaren het optimisme van de founding fathers in 1945 als ijkpunt, maar 1990-'91, de eerste jaren na de Koude Oorlog.

'Veertig jaar lang werd de VN verlamd door de Oost-West-tegenstellingen. Lang konden we het falen van de VN afschuiven op de Russen. Nu komt aan het licht dat de Russen lang niet het enige probleem waren', aldus een hoge diplomaat.

Inderdaad, de debâcles in Bosnië, Somalië en Ruanda, de financiële chaos en het ideologische debat over economie en ontwikkeling kunnen niet worden afgewenteld op de veto's van een van de supermachten.

De lange speeches, de steeds wanhopiger wordende teksten van secretaris-generaal Boutros Ghali en de kloeke boekwerken over de VN in de jaren negentig leiden tot één duidelijke conclusie: de politieke wil om van de VN een effectieve organisatie te maken die de grote kwesties op het terrein van veiligheid, economische ontwikkeling, milieu en mensenrechten aanpakt, is afwezig. Verschillende landen hebben totaal uiteenlopende visies op de VN en de wil om eigen belangen en standpunten opzij te schuiven is minimaal.

Van ex-VN-diplomaat Brian Urquhart, die vijftig jaar op het secretariaat werkte, is de bondige constatering dat de meeste lidstaten gevangen zitten in een paradox. 'Aan de ene kant zijn regeringen en bevolkingen bevreesd voor de vorming van een wereldregering en aan de andere kant beschuldigen zij de VN ervan dat allerlei wereldproblemen niet worden opgelost. Eigenlijk komt het erop neer dat niemand echt wil dat de VN te goed werkt.'

De vrees voor die wereldregering en de nieuwe wereldorde leeft sterk in de VS, maar steekt ook elders in de wereld de kop op.

Het gelijk van Urquhart zal de komende dagen en weken zichtbaar worden. Honderden ministers van Buitenlandse Zaken druppelen dezer dagen in het Newyorkse hoofdkwartier aan de East River binnen voor de opening van de vijftigste Algemene Vergadering. In oktober reizen 185 koningen, sultans, presidenten en minister-presidenten vele duizenden kilometers om in dezelfde zaal een verjaardagstoespraakje te houden van maximaal vijf minuten.

Ongetwijfeld zullen zij het standaardpatroon van eerdere VN-jubilea volgen en adhesie betuigen aan de hoge idealen van de organisatie. In zalvende frases zal worden gesproken over vredeswil en de noodzaak internationale, grensoverschrijdende problemen gezamenlijk op te lossen.

Maar meteen zal ook de noodzaak van hervormingen op het terrein van vredesoperaties, interne organisatie, de financiën en de overlappende taken van VN en andere internationale organisaties zoals de WTO, het IMF en de Wereldbank worden benadrukt.

Er zal veel kritiek worden uitgeoefend op de vredesoperaties en de verkwistende organisatie. Ministers en regeringsleiders uit Latijns Amerika, Afrika en Azië zullen pleiten voor de noodzaak meer te doen aan economische en sociale ontwikkeling en de mensenrechten.

Maar op de vraag of eind oktober - als iedereen weer weg is en de diplomaten hun vertrouwde ritme weer hebben hervonden - een begin van consensus over een vernieuwde VN zal zijn ontstaan, is het antwoord categorisch 'neen'. De vier werkgroepen voor de reorganisatie van de Veiligheidsraad, vredesoperaties, het VN-systeem en de financiën zullen het komend jaar hoogst waarschijnlijk geen resultaten opleveren.

Het debat over de uitbreiding van de Veiligheidsraad, noodzakelijk om uitdrukking te geven aan de nieuwe verhoudingen in de wereld, zit volledig vast. De bereidheid om in te schikken is onder de vaste leden miniem. De Europese Unie bijvoorbeeld is diep verdeeld over de toetreding van Duitsland.

Het idee alleen al wekt in Groot-Brittannië en Frankrijk blijkbaar weerzin op. En als Duitsland een plaats krijgt in de Veiligheidsraad eist Italië een gelijke behandeling. Grote regionale machten, zoals India, Brazilië, Nigeria en Zuid-Afrika hebben ook overtuigende argumenten om een vaste plaats te bepleiten als Duitsland en Japan worden toegelaten. Ook in deze delen van de wereld valt over compromissen niet te praten.

Na Bosnië, Somalië en Ruanda is het debat over de vredesoperaties alleen maar moeilijker geworden. De VN kan niet beschikken over goed getrainde, snel inzetbare eenheden, die in een heel vroeg stadium ingezet kunnen worden en tienduizenden mensenlevens kunnen sparen.

Dat debat zit muurvast, want de meningen over de noodzaak van een VN-macht en de criteria voor interventie lopen uiteen. Zeker als de Verenigde Staten zo afwijzend blijven staan tegenover een dergelijke macht en Europa bij gebrek aan eenheid en daadkracht geen echt alternatief kan bieden, blijft het modderen met peacekeeping. Het ideaal van collectieve veiligheid is derhalve nog lang niet gerealiseerd.

De werkgroep, die het VN-systeem tegen het licht houdt, kan de vergelijking met een moeras gemakkelijk doorstaan. Het ideologisch geladen debat zit vast op de oude, overbekende tegenstelling tussen het rijke Westen en de ontwikkelingslanden, gesteund door non-gouvernementele organisaties. De eerste groep betoogt dat met de ontwikkeling van de WTO, het IMF en de Wereldbank de taken van de VN op het terrein van economie en ontwikkeling drastisch kunnen worden verminderd.

Waarom is Unctad, het VN-agentschap voor handel en ontwikkeling, nog nodig als steeds meer landen toetreden tot de Wereldhandelsorganisatie WTO? De VS, Japan en enkele Europese landen denken dat hier grote besparingen gevonden kunnen worden in de kosten van de VN.

Ontwikkelingslanden en non-gouvernementele organisaties betogen dat de economische ontwikkeling nog zeer ongelijk verloopt en dat het IMF en de Wereldbank nog steeds te weinig rekening houden met de omstandigheden in Derde-Wereldlanden. Zij betogen dat de VN een cruciale taak heeft de kloof tusen arm en rijk te verkleinen en op het terein van onderwijs, volksgezondheid, infrastructuur en democratisering veel nuttig werk kan verrichten: werk dat door de ideologen van laisser faire niet wordt verricht.

Regelrecht deprimerend is de financiële toestand van de VN. Op 31 augustus 1995 waren de lidstaten in totaal 3,8 miljard dollar verschuldigd aan de VN. Geen organisatie, geen bedrijf, geen sportclub kan functioneren als er onder de leden zo veel wanbetalers zijn. Zeker een instelling als de Verenigde Naties met relatief kleine begroting raakt onmiddellijk ontwricht.

De wanbetalers, de VS en Rusland voorop, verschuilen zich achter klachten over mismanagement, fraude en wanbeheer om niet aan hun verplichtingen te voldoen. Klachten over frauderende diplomaten en nodeloze conferenties worden uitvergroot, zoals ook wordt gesuggereerd dat de VN een kolossale bureaucratie is. Met zevenduizend VN-ambtenaren in New York is het secretariaat niet groter dan het politie-en brandweerkorps van Manhattan.

De Amerikaanse plaatsvervangend secretaris-generaal Connor heeft al veel rommel opgeruimd. VN-ambtenaren zijn echter moeilijk te ontslaan, de procedures zijn lang en kostbaar en het echte saneren stuit vaak op verzet van lidstaten.

Wereldwijd met 50 duizend ambtenaren komt de VN niet in de buurt van een middelgrote Amerikaanse multinational. De fraude staat in cijfers uitgedrukt niet in verhouding tot het jaarlijkse gesjoemel met de Europese landbouwsubsidies. Bovendien, de VN heeft de afgelopen decennia er alleen maar taken bijgekregen. De organisatie is overspoeld met opdrachten en allerlastigste problemen, die geen enkel land of regionale organisatie zelf kon oplossen.

Toch is een vernieuwde, gereorganiseerde VN, toegerust met de goede middelen, de enige uitweg uit de crisis. Prof. Paul Kennedy, historicus en hoogleraar aan de Yale Univeristeit, voorspelt in Foreign Affairs een uiterst sombere toekomst voor de VN als er geen radicale hervorming op gang komt.

De reden is eigenlijk heel simpel en praktisch: landen, mensen en bedrijven hebben een internationaal systeem nodig voor hun veiligheid in fysiek, economisch en juridisch opzicht. Internationale stabiliteit, bestrijding van milieuvervuiling, opvang van steeds grote stromen vluchtelingen, economische ontwikkeling in de Derde Wereld en non-proliferatie kunnen niet zonder de Verenigde Naties of daarop lijkende organisaties worden gerealiseerd.

De Egyptenaar Boutros Ghali mag dan niet de krachtigste secretaris-generaal zijn, hij heeft gelijk als hij zegt dat de successen van de VN worden overschaduwd door de debâcles. Tegenover Bosnië, Somalië en Ruanda zet hij de democratisering van Haïti, Cambodja en Nicaragua. Tegenover de klachten over bureaucratie zet hij de succesvolle vrouwenconferentie in Peking en de codificatie van het zeerecht.

De VN is tot nader order het enige beschikbare forum voor het aanpakken van wereldproblemen. Er is geen alternatief. Als de VN niet zou bestaan, zou zij nu moeten worden opgericht.

Oscar Garschagen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden