Verdreven door het zeeijs

Het is een klassieker in het genre 'Verdwenen Culturen'. Vier eeuwen lang bloeiden er Vikingnederzettingen aan de westkust van Groenland. Tot ze aan het eind van de Middeleeuwen ineens op raadselachtige wijze verdwenen. Klimaatverandering lijkt daarbij een sleutelrol te hebben gespeeld.

Sigriour Björnsdóttir en Thorsteinn Ölafsson trouwden op 16 september 1408 in het kerkje van Hvalsey, aan de westkust van Groenland. Bruid en bruidegom zullen het niet hebben beseft, maar hun huwelijk, vermeld in de IJslandse Annalen, is het laatste schriftelijke teken van leven van de Vikingnederzettingen op Groenland, een klassieker in het genre 'Verdwenen Culturen'.


De hoofdlijn van het verhaal is duidelijk. In het jaar 985 vestigden Noorse kolonisten onder leiding van Erik de Rode zich vanuit IJsland op Groenland. Ze stichtten er een aantal bloeiende nederzettingen, die leefden van landbouw, veeteelt en de handel met Scandinavië. Tussen 1350 en 1450 verdwenen de Vikingkolonies. Langs de westkust van Groenland zijn alleen nog de ruïnes van hun stenen huizen en kerken te zien.


Wat is er met die Vikingen gebeurd? De archeologische en schriftelijke bronnen geven geen uitsluitsel over de vraag waarom de kolonies - eerst rond 1350 de Westelijke Nederzetting, een eeuw later ook de Oostelijke Nederzetting - werden opgegeven. Vermoedelijk heeft klimaatverandering een rol gespeeld, met name het intreden van de zogeheten Kleine IJstijd, begin 15de eeuw, maar het hoe en wat blijft onduidelijk.


Amerikaanse en Britse klimaatonderzoekers publiceerden deze week een studie in het tijdschrift PNAS, die nieuw licht werpt op het raadsel. Het artikel reconstrueert het klimaat in West-Groenland over de laatste 5.600 jaar, met name de variatie in temperatuur en de gevolgen hiervan voor de geschiedenis van menselijke migratie en bewoning.


De onderzoekers baseren zich op metingen met 'alkenonen-paleothermometrie'. Daarbij wordt het temperatuurverloop in het verleden afgeleid uit alkenonen, stabiele moleculen die bepaalde algensoorten afhankelijk van de watertemperatuur achterlaten in het sediment van zeeën en meren. In dit geval twee meertjes in Kangerlussuaq, niet ver van de Westelijke Nederzetting van de Vikingen bij het huidige Nuuk.


De algensporen in de sedimentkernen leveren een gedetailleerd beeld op van de plaatselijke watertemperatuur in de loop der eeuwen, en daarmee ook van de luchttemperatuur en het voorkomen van zeeijs in het gebied. Een beter beeld ook dan de bekende klimaatreeksen op basis van ijskernen uit de Groenlandse ijskap. Die komen van een locatie die vele honderden kilometers landinwaarts ligt en zijn te weinig nauwkeurig voor de relatief recente en qua klimaat stabiele periode van het Holoceen.


Warme fase

De resultaten van de kwantitatieve klimaatreconstructie zijn duidelijk. Tussen de jaren 1000 en 1250 - de periode dat de Vikingkolonies gesticht werden en waarin ze tot bloei kwamen - maakte het klimaat een relatief warme fase door, vergelijkbaar met tegenwoordig. Na 1250 (eerder dan tot dusver bekend) wordt het echter abrupt snel kouder, ruim 4 graden Celsius binnen 80 jaar, gevolgd door een koude periode die aanhoudt tot eind 14de eeuw.


'Er is een duidelijke afkoelingstrend in het gebied gaande, net vóór de Vikingen verdwijnen', aldus PNAS-hoofdauteur William d'Andrea. En het lijkt waarschijnlijk dat die afkoeling inderdaad heeft bijgedragen aan de ondergang van de nederzettingen. Een korter groeiseizoen zal de oogsten en de beschikbaarheid van voer voor het vee zeker hebben doen afnemen. En de expansie van het zeeijs en het dichtvriezen van de fjorden kan de handelscontacten hebben bemoeilijkt.


De PNAS-onderzoekers keken ook naar eerdere perioden van menselijke bewoning op Groenland, met name naar de neolithische Saqqaq- en Dorsetculturen. Ook hier blijken de temperatuurreeksen mooi te sporen met de archeologische data. Zo arriveerden de Saqqaq rond 2500 v. Chr. in een relatief warme periode en verdwenen ze rond 850 v. Chr., toen het in korte tijd 5 graden kouder werd en het zeeijs zich uitbreidde. Ze maakten plaats voor het Dorset-volk, dat beter toegerust leek voor arctische condities en jagen op het ijs.


De onderzoekers wijzen erop dat klimaat niet de enige factor is geweest bij de ondergang van de Vikingkolonies. Tal van economische, sociale en culturele factoren kunnen een rol hebben gespeeld, zoals de achteruitgang van handelsnetwerken of toenemende gewelddadige conflicten met de Thule, de voorouders van de Groenlandse Inuit.


Simon Troelstra, geoloog en klimaatonderzoeker aan de Vrije Universiteit en leider van het Norclim-project naar de wisselwerking tussen klimaatschommelingen en menselijke activiteiten in het arctisch gebied in de afgelopen 2000 jaar, vindt de nieuwe, gedetailleerde klimaatreconstructie mooi, maar de conclusies over het verdwijnen van de Vikingkolonies scherp aangezet.


'Jammer dat ze er geen archeologen bij hebben betrokken', aldus Troelstra. 'Wij hebben bijvoorbeeld gekeken naar zeehondenbotten uit afvalhopen bij Vikingdorpjes. Uit de soorten waarop gejaagd werd, kun je afleiden hoeveel zeeijs er was en dus hoe koud het was. En dan zie je dat die nederzettingen heel geleidelijk achteruitgaan. Die Vikingen waren natuurlijk niet ineens verdwenen. Mensen passen zich altijd aan.'


Temperatuurreeksen reconstrueren is leuk, zegt Troelstra, maar daarmee begint het pas. 'Je doet klimaatonderzoek niet om te achterhalen of het warmer of kouder werd, maar om welke invloed dat had op de aarde en de mens.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden