'Verdrag zet deur naar EU-lidmaatschap juist níet open'

Met gemengde gevoelens kijkt de Belgische jurist Guillaume van der Loo toe hoe 'zijn' associatieverdrag tussen de Europese Unie en de Oekraïne in het epicentrum van het politieke debat van Nederland is beland. Ruim vierhonderd bladzijdes schreef hij over de juridische aspecten, nu wordt het verdrag tot soundbites van politici gereduceerd.

Folders van het comité GeenPeil.Beeld anp

'Ik weet eerlijk gezegd niet of ik blij of treurig moet zijn', vertelt de 28-jarige onderzoeker bij de denktank Centre for European Policy. 'Blij vanwege alle aandacht die het verdrag en dus mijn onderzoek nu ten deel valt. Maar toch ook wel treurig, omdat het gevaar bestaat dat de inwerkingtreding langer op zich kan laten wachten.'

Met die laatste opmerking plaatst Van der Loo zich in het ja-kamp, maar relevanter is zijn kennis over de totstandkoming en inhoud van dit verdrag - en van vergelijkbare akkoorden die de EU in de afgelopen jaren met andere landen sloot. Want die is nuttig bij de beoordeling van dit ontzagwekkend dikke verdrag, waartoe de Nederlandse kiezer nu is uitgedaagd.

Klopt in uw ogen het argument van het 'nee'-kamp dat dit verdrag een opstapje is naar een EU-lidmaatschap voor Oekraïne?

'Nee, helemaal niet. Tijdens de onderhandelingen wilde Oekraïne dat er een uitzicht op toetreding in werd opgenomen, maar de EU heeft daaraan juist geen gehoor willen geven en het is er dan ook niet in opgenomen. Dit associatieakkoord is vergelijkbaar met de akkoorden die de EU met landen als Moldavië en Georgië heeft gesloten. De deur wordt ook niet opengezet. Dat is een cruciaal verschil met de akkoorden die zijn gesloten met Westelijke Balkan-landen als Kroatië, Servië, Montenegro en Albanië. Die worden "potentiële kandidaat-lidstaten"genoemd en dat is ook gebleken, want Kroatië is inmiddels ook lid geworden.'

Zitten de Europese landen hierover op een lijn?

Vooral de oostelijke lidstaten, Polen voorop, vinden dat de deur naar lidmaatschap moet worden opengezet. Maar landen als Frankrijk en Nederland hebben duidelijk aangegeven daar niets voor te voelen en zien dit akkoord als het maxium dat de EU kan bieden. Duitsland zit daar tussenin, maar is ook geen voorstander van toetreding tot de EU. Het Europese parlement gaf na de Maidan-revolutie aan dat Oekraïne het recht had om EU-lidmaatschap aan te vragen. Maar goed, dat geeft de EU nog geen enkele verplichting zo'n verzoek ook te accepteren. Daar moeten alle 28 landen mee instemmen en dat zit er dus zeker niet in.'

Lees ook:

Een blok van vijf Europese landen (Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, België en Nederland) heeft tijdens de onderhandelingen over het associatieakkoord met Oekraïne de deur naar een EU-lidmaatschap voor dat land stelselmatig dicht gehouden. Pogingen van met name Groot-Brittannië, Zweden, Polen en de Baltische staten om Oekraïne deze wortel in de verdragstekst voor te houden, werden geblokkeerd tijdens de vijf jaar durende onderhandelingsperiode (2008-2012).

Topdiplomaat Pierre Vimont onder handelde intensief over het associatieverdrag met Oekraïne. In aanloop naar het referendum geeft hij een bijzonder inkijkje.

Maar in de jaren negentig hebben Oost-Europese landen ook allerlei associatieverdragen met Brussel gesloten die wel zijn gevolgd door lidmaatschap. Dat kan met Oekraïne toch ook gebeuren?

Het klopt dat die akkoorden niet erkenden dat het hier om "potentiële kandidaat-lidstaten ging. Sterker nog: ze werden in het begin gezien als alternatieven voor het lidmaatschap, maar de politieke ontwikkelingen maakten vervolgens toch dat deze landen volwaardige leden zijn geworden. Maar dat wil niet zeggen dat het met Oekraïne ook zo gaat lopen. Voor het openen van de onderhandelingen is een unaniem besluit van de regeringsleiders nodig. Er heerst nu uitbreidingsvermoeidheid, landen willen Rusland niet voor het hoofd stoten en Oekraïne is nog ver verwijderd van de eisen, dus in de nabije toekomst zie ik zo'n besluit niet worden genomen. En zelfs als dat gebeurt dan krijg je hetzelfde proces wat je nu bij Turkije ziet: langdurige onderhandelingen, hoofdstuk voor hoofdstuk. En daarbij heeft iedere lidstaat telkens de kans om het proces te blokkeren. Daarom duurt het zo lang.'

Oekraïne gaat onder dit verdrag zijn wetgeving afstemmen op Europese regels, effent dat dan niet de weg voor lidmaatschap?

'Dit verdrag gaat inderdaad verder dan een traditioneel vrijhandelsakkoord. Oekraïne wil integreren in de interne markt en neemt daarom allerlei Europese wetgeving over, bijvoorbeeld milieueisen en veiligheidseisen voor hun producten om daarmee de Europese markt op te kunnen. Oekraïne doet dat zeker met de ambitie om ooit toe te treden. Maar Oekraïne heeft dus van Europese kant geen enkele toezegging daarover gekregen.'

Wat betekent het voor dit verdrag wanneer het Nederlandse kabinet wordt gedwongen tot een 'nee'?

'Dan ontstaat een unieke situatie, dat is nog nooit voorgekomen. Wat er gebeurt, valt dus niet te zeggen. Maar ik kan me wel enkele creatieve, juridische oplossingen voorstellen. Dit is een zogeheten 'gemengd akkoord', waarin zowel Europese bevoegdheden staan als bevoegdheden van lidstaten. Het lijkt mij wel een elegante oplossing wanneer er een protocol komt waarin staat dat de lidstatelijke bevoegdheden niet van toepassing zijn in Nederland. Dan doe je de minste schade aan het verdrag. Lastiger wordt het wanneer Nederland de ratificatie op EU-niveau gaat blokkeren. Zeker is dat de rest van de EU niet het hele akkoord, dat in alle landen al is aangenomen, wil opblazen alleen maar vanwege Nederland.'

Vragen en antwoorden over het referendum
Nederland spreekt zich op 6 april uit over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Aan de hand van elf vragen zet de Volkskrant de belangrijkste informatie op een rij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden