Verdrag tussen Nederland en Oekraïne: MH17-proces gaat door, ook als verdachten niet komen

Om nationale vervolging onder Nederlands recht van MH17-verdachten mogelijk te maken, draagt Oekraïne zijn rechtsmacht over aan Nederland. Vrijdag tekenen de twee landen hiertoe een onderling verdrag. Ook eventuele verdachten met de Oekraïense nationaliteit kunnen door Nederland op afstand worden vervolgd.

Een reconstructie van het wrak van de MH17. Beeld ANP

Afspraken tussen de twee landen zijn noodzakelijk omdat de uit de lucht geschoten vlucht van Malaysia Airlines op het grondgebied van Oekraïne neerkwam. De Tweede Kamer reageert in meerderheid positief op deze oplossing. Daarmee reikt de toekomstige rechtszaak in Nederland niet alleen over de 196 Nederlandse doden, maar over alle 298 slachtoffers. Dit was vooral belangrijk voor Maleisië en Australië, met respectievelijk 43 en 27 overledenen. In totaal zaten 17 nationaliteiten in het vliegtuig.

Het internationale opsporingsteam (JIT) bestaat sinds de ramp op 17 juli 2014 uit de vijf meest betrokken landen: Nederland, Oekraïne, Maleisië, Australië en België. Dat team blijft in stand zolang de rechtszaak loopt. De vier andere landen leveren bovendien financiële bijdragen en juridische expertise voor de aanklagers. Deze toezeggingen worden vastgelegd in Memoranda of Understanding, waardoor het proces internationaal is ingebed.

Volgens de ministers Stef Blok (Veiligheid en Justitie, VVD) en Bert Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA) is de variant van een rechtszaak in Nederland de best overgebleven optie om momentum te houden in het MH17-dossier. In juli 2015 viel de mogelijkheid van een speciaal VN-tribunaal af, door een veto van Rusland in de Veiligheidsraad. Nu is na rijp beraad ook de mogelijkheid van een speciaal op te richten internationaal tribunaal doorgestreept.

Blok: 'We hebben alle argumenten geïnventariseerd en de nadelen van een speciaal tribunaal wogen zwaarder dan de voordelen. Voor een MH17-tribunaal zou een hele procedure moeten worden doorlopen, onder meer met het schrijven van speciale rechtsregels en het optuigen van een rechtbank. Dit terwijl Nederland een robuust rechtssysteem heeft. We hebben alles onderzocht en overlegd met de andere JIT-landen. Deze beslissing is unaniem genomen.'

Eerder lieten rechtsgeleerden zich sceptisch uit over de mogelijkheid van een Nederlandse vervolging en berechting. De Nederlandse neutraliteit kan door verdachten ter discussie worden gesteld, omdat het 'slachtofferland' is, zoals hoogleraar Geert-Jan Knoops dat woensdag in de Volkskrant verwoordde. Volgens Koenders is dat bezwaar ondervangen door de gegarandeerde internationale context waarin het proces plaatsvindt.

Tekst gaat verder onder de foto.

Stef Blok: 'We hebben alle argumenten geïnventariseerd en de nadelen van een speciaal tribunaal wogen zwaarder dan de voordelen. Beeld ANP

Drie beloften

Een proces is het sluitstuk van de drie beloften die minister-president Mark Rutte in de dagen na de ramp deed: het repatriëren van de slachtoffers, een onderzoek naar de toedracht, en vervolging en berechting van de daders. Rutte zei woensdag op Facebook dat genoegdoening voor de nabestaanden de allerhoogste prioriteit voor de Nederlandse regering is en blijft.

Of de rechtszaak daadwerkelijk zal leiden tot daders achter de tralies, blijft voorlopig onduidelijk. Zeker voor Russische verdachten geldt dat zij waarschijnlijk alleen bij verstek, dus in hun afwezigheid, kunnen worden veroordeeld. De Russische grondwet staat niet toe dat onderdanen worden uitgeleverd - tenzij ze niet op Russisch grondgebied verblijven.

Oekraïne heeft eenzelfde bepaling in de grondwet, maar het bilaterale verdrag met Nederland biedt wel een tussenoplossing. Verdachten met een Oekraïens paspoort kunnen via een videoverbinding met een rechtbank in Oekraïne worden gehoord. Mochten zij worden veroordeeld, dan belooft Oekraïne de door de Nederlandse rechter opgelegde gevangenisstraf in eigen land ten uitvoer te brengen.

Vorig jaar september nog zei hoofdofficier Fred Westerbeke, verantwoordelijk voor het strafrechtelijk onderzoek, een besluit over de wijze van vervolging 'in deze fase onverstandig' te vinden. Maar volgens de beide bewindslieden heeft het JIT 'de regering onlangs laten weten' inmiddels wel behoefte te hebben aan duidelijkheid over de wijze van vervolging en berechting. 'Er zijn vorderingen gemaakt', zei Blok.

Of dat betekent dat dagvaardingen aanstaande zijn, kon of wilde Blok niet zeggen. 'Het JIT kan niet voorspellen wanneer het bewijs rond is.' Algemeen wordt aangenomen dat het proces sowieso een kwestie van jaren is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden