Verdraaid verleden dat ons denken bepaalt

Jeanne Prisser bericht over wat zich afspeelt in de voorhoede van de beeldende kunst. Deze week: propaganda en censuur en een vederlicht pakketje.

No False Echoes vanWendelien van Oldenborgh. Beeld Carina Erdmann

Amsterdam, 26 april

Koningsdag kwam eraan; hoe zou ik dat overleven? Met de gordijnen dicht en oordoppen in liefst, om - geheel overeenkomstig de Koninklijke Verjaardagsviering Nieuwe Stijl - het volk op afstand te houden. Mensenmenigten, brrr.

Zo kwam het dat ik al ruim vóór deze en die andere nationale samenscholing, op 4 en 5 mei, op weg was naar de Herengracht om mijn nationale plicht te doen. Herdenken en vieren, dat kan solitair. Daarvoor is geen gepastere plek dan Castrum Peregrini, een voormalig onderduikadres in Amsterdam (ik vertelde u er eerder over, ga er ook eens heen). Het grachtenpand herbergt nu een cultureel centrum dat op naturelle wijze thema's uit de bezetting aan de actualiteit verknoopt.

Exclude/include. heet de huidige expositie. Uitsluiten of opnemen. Ik dacht: de ene regeringspartij of de andere. Bed-bad-brood of gat-van-de-deur. Maar zó actueel was Castrum Peregrini nu ook weer niet.

Over geschiedschrijving ging het, over wat er wordt verteld en wat er wordt verzwegen. Over propaganda en censuur, blaming and framing. Waar we mee te koop lopen en wat we wensen te verbergen. En hoe dat verdraaide verleden soms nog ons denken bepaalt.

Voor de film Voices zocht Miguel Peres dos Santos in televisie-archieven en stuitte onder het lemma 'Antillianen' op uiterst pijnlijke uitspraken uit tv-shows uit de jaren zestig en zeventig. Anna Dasovic zocht in een ander archief naar 'foute Nederlanders in oorlogstijd' en merkte dat documenten daarover wel ter inzage zijn, maar niet mechanisch mogen worden gekopieerd. Ze schreef daarom alles met de hand over, twee maanden lang. Het verleden van haar opa hangt in Castrum Peregrini op 112 papieren vellen, in dapper priegelschrift.

Maar het meest onontkoombaar was No False Echoes van Wendelien van Oldenborgh - een film uit 2008 die me nu in de donkere zaal besprong als een monstertje dat niet meer losliet. In een collage-achtige mix van heden en verleden, fictie en werkelijkheid vertellen wetenschappers, radiomakers en opiniemakers over ons koloniale verleden in Indonesië - onder meer over dissidente geluiden die moesten worden gesmoord. Zoals het ironische pamflet dat de Indonesische vrijheidstrijder Soerjaningrat schreef toen Nederland in 1913 zijn 100-jarige onafhankelijkheid wilde vieren en de bevolking van het bezette Indonesië daaraan wilde laten meebetalen. Rapper Salah Edin (die ooit door Geert Wilders voor Mohammed B. werd uitgemaakt) draagt de tekst zichtbaar geëmotioneerd voor. Hij spuwt het uit: 'Als ik Nederlander was, zou ik dan ook een onafhankelijkheidsfeest vieren? In een land waar wij het volk zijn onafhankelijkheid onthouden?'

Wat gingen we vieren? Van wie? Buiten trok ik de plakbandstrepen met BEZET van de straat. Ergens beginnen, die vrijheid kon ik nemen. En volgend jaar goed gezelschap.

Thuis, 30 april

Post. Dat kwam goed uit, want griep hield me vervolgens de rest van de week op de sofa. Binnen stond alles stil. U kent dat wel - de stofjes dwarrelden in de lichtbaan door het venster, de hond mokte en niemand die de thee aandroeg, laat staan de rookwaar.

Wat de redactie me stuurde was een groot, maar vederlicht pakket. Knisperend vloeipapier omhulde een handzaam, licht, schitterend gedrukt kunstboek genaamd HIER. Hoe toepasselijk in mijn situatie en ze hadden me geen groter plezier kunnen doen, want deze twaalf gedichten, gemaakt bij twaalf kleine schilderijen, kon ik nog omhooghouden. Dichter Robert Anker had zitten broeden op kleine zwart-witwerkjes van Tjebbe Beekman (zelf noemde de uitgeverij het 'tekeningen met acrylverf'). Achterin zat een piëzografie (kunstdruktechniek waarbij de inkt computergestuurd op papier wordt gespoten, red.) als toegift, ik zou zweren - oké, koortsig - dat het echt geschilderd was.

Uit HIER vanRobert Anker en Tjebbe Beekman. Beeld 99 Uitgevers

Sinds de Luc-Tuymans-versus-Katrijn-Van-Gielaffaire zou je toch liever je vingers afhakken dan een foto naschilderen, maar gelukkig had Beekman daar niet aan gedacht. Wat een feest. Elke afbeelding - een boom in tegenlicht, een prekende man in een menigte, de kop van Multatuli, er viel geen lijn in te ontdekken overigens - werd door zijn zelfverzekerde gebruik van de verf, geveeg, veel gespetter ook, een afbeelding waarin de tijd was vertraagd en waarin je kon ronddwalen. Zweven door een verlaten klaslokaal, of strijken langs de jakjes van drie meisjes in klederdracht. Weg van de bevroren momentopname, nu een soort beeld in superslowmotion - nee, daar hadden de plagiaatroepers geen punt gehad.

Dan die gedichten. Soms sloeg Anker de plank mis, zoals bij een mijmering bij een behoofddoekt meisje, iets met bikinilijn en tepelhof, daar leek me de wens nu echt te veel de vader van de gedachte. Maar vaker richtte hij de blik, deed nog eens kijken en nog eens lezen en zo werd dit boek, zo licht aanvankelijk, steeds zwaarder en omvangrijker.

Prachtig was dat lege klaslokaal, waar de dichter in kijkt en ziet hoe (een motief dat hij nog eens gebruikt) zijn vroegere ik in zijn huidige ik zit verborgen, 'want wie hier bleef is toch in mij verdwenen'. Ook bruikbaar tijdens de komende twee minuten stilte, trouwens.

Exclude/include Castrum Peregrini, Amsterdam, t/m 7/6

HIER Robert Anker en Tjebbe Beekman, 99 Uitgevers/Publishers, boek en piëzografieprint 99 euro

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden