Verdi voor het arbeidersvolk

Muziektheatervoorstellingen van ZT Hollandia doen het goed in Duitsland. Op de Ruhrtriennale gaat woensdag 'Sentimenti' in première. Johan Simons en Paul Koek verpakken het arbeidersleed in Verdi-klanken....

In de bewegwijzering ontbreekt hij al niet meer. Krap tien minuten rijden vanaf Bochum Hauptbahnhof en dan moet-ie al opdoemen, rechts na de industriële ruïnes in de verwilderde weilanden. De Jahrhunderthalle, ooit krachtcentrale die de staalindustrie van het Ruhrgebied van elektriciteit voorzag, nu brandpunt van de RuhrTriennale. Pal ervoor een stalen brug met een aankondiging, witte letters tegen een blauw fond: Simons-Koek-Verdi.

De Vlaamse intendant Gerard Mortier koos de monumentale kolos tot centrum van zijn driejarig festival dat de culturele armoede van deelstaat Nordrhein-Westfalen wil opheffen. En wie het inmiddels behoorlijk opgeknapte en aangeharkte Gelände betreedt en de industriële kathedraal binnengaat, begrijpt heel goed waarom.

De Jahrhunderthalle herbergt met gemak drie 'theaterlocaties'; een rond bouwsel naar Shakespeareaans Globe-voorbeeld; een andere, grote ruimte helemaal achterin, en, ten slotte, de fraaiste met de hoogste ramen en de mooiste lichtinval, waar inmiddels ook een glanzend zwart podium prijkt, opgetrokken uit cokes.

Hier zitten Johan Simons en Paul Koek. Met hun ZT Hollandia, versterkt met vier zangers en een dertiental musici werken ze dezer dagen aan, inderdaad, Giuseppe Verdi. Of, preciezer, aan hun nieuwe muziektheaterstuk Sentimenti, dat komende woensdag in première gaat.

Verdi's muziek neemt een zeer belangrijke plaats in. Op een muziekstandaard achterop het toneel ligt de ouverture van La Traviata opgeslagen, getuigen van gisteren. Vandaag repeteren de acteurs eerst zonder. Het libretto is van de hand van dramaturg Paul Slangen: een bewerking van de roman Milch und Kohle van Ralph Rothmann. Zijn verhaal speelt zich af in een arm arbeidersmilieu in het Rurhrgebied van de wederopbouw en daarna. Geen geld, nauwelijks vertier, stoflongen en de eerste gastarbeiders. Uit Italië, het land van Verdi.

Sentimenti is geen stuk geworden met een dwingende verhaallijn - integendeel. Het is een sfeertekening vaak, reminiscenties, terugkerende flarden van een gesprek, een gedachte, deinend op dat vehikel van herinnering bij uitstek: muziek. Een zekere nadruk ligt er op de verhouding tussen een moeder (Chris Nietvelt) en haar zoon (Jeroen Willems); het is via zijn perceptie van het verleden dat we 'meekijken'. Het joch dat hij toen was, wordt gespeeld door Fedja van Huêt. Rondom deze kleine kern voltrekken zich de gebeurtenissen, door eigenzinnige melodieën aangezet, onderbroken, gezoet of gekruid.

ZT Hollandia speelt al zeker een jaar of vier met regelmaat in het buitenland. Boventiteling, zeker in Duitstalige landen, hebben ze afgeschaft ten gunste van een taalcoach. Minder afleiding voor de toeschouwer, en de band met het publiek is merkbaar beter zo. Bovendien is het een prachttaal, zegt Simons. Muzikaal, zegt Koek.

Het muziektheater van Johan Simons en co-artistiek leider en musicus Paul Koek gooit hoge ogen in met name Duitsland. Het was ook op een festival een paar jaar terug dat Mortier hen benaderde voor de Triennale, met dit idee. Hij krijgt nog steeds credits voor de dramaturgie. Maar hij zal verbaasd zijn over het eindresultaat, zegt Koek. In de goede zin.

Sentimenti, Verdi, het mag óp het randje zijn, maar niet erover. Echt sentimenteel mag het niet worden. Koek: 'Bij iedere componist met wie je het klimaat van de arbeiderswereld wilt benadrukken, ligt dat gevaar op de loer. Maar we hebben een secure keuze gemaakt in de aria's. En ik heb zelf geen noot geschreven en dat zou ik ook niet willen, maar Verdi heeft wel een heleboel dingen geschreven die hij zelf nog nooit heeft gehoord. Want ik heb wat veranderd. In de instrumentatie, en ook in het notenbeeld. Waar het te dik werd, heb ik wat weggehaald.'

Simons: 'Die kleine bezetting is goed gekozen. Met die eerste noten van Nabucco raakt het heel even het volkse aan; haast alsof ik een harmonieorkest hoor langskomen. Heel wat anders dan wanneer je er een symfonieorkest neerzet. Koek: 'Het is een volksensembletje.'

Het stond direct als een paal boven water: 'We kunnen hier niet gaan spelen - Hollandia zijnde - en niets doen met gebied, of met de arbeiders.' Milch und Kohle , vonden ze, sloot goed aan bij die typische Hollandia-stijl 'boeren'-stukken van vroeger.

'Ik heb meer en meer een epische manier van theatermaken ontwikkeld', zegt Simons. 'Dat is voor mij dé basis ook voor muziektheater. Dé vorm. Als je dit nu zou proberen te doen zonder muziek - geloof me, dan wil iedereen snel naar huis. Ik werk nu nog aan het tempo. De acteurs moeten het sámen met de muziek doen. De timing is minutieus, van seconde tot seconde vastgelegd. Terwijl je geen regie mag zien, maar mensen van vlees en bloed, van hier en nu. Die discipline van alles vastleggen, dat vereist muziektheater in extreme mate. En dat vind ik er ook zo interessant aan.'

Vooralsnog staat Sentimenti alleen in de Ruhrtriennale. In verband met ieders planning is het moeilijk om de productie te verhuizen, al wordt daar op de lange termijn wel aan gedacht. Simons is ook al weer met andere festivalplannen bezig, en Koek kijkt er een héél klein beetje sceptisch bij. Bedenkt dan: ik moet er nog wel een foto van maken! Van dat ene blauwe banier met Simons en Koek erop, en Verdi natuurlijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden