Verder leven na Kony

Oeganda en de VS hebben de jacht gestaakt op Joseph Kony, leider van het beruchte Verzetsleger van de Heer (LRA). Maar veel van zijn slachtoffers leven nog met de herinneringen.

Albriko Nyeko. Beeld Frederic Noy

Hij staat bekend als de meest gezochte man van Afrika. Maar vorige maand stopten Oegandese en Amerikaanse militairen hun jacht op Joseph Kony, de leider van het Verzetsleger van de Heer (LRA). Oeganda beschouwt de van oorsprong Oegandese militie niet langer als een bedreiging. Donald Trump wil niet doorgaan met de dure Amerikaanse troepeninzet waarmee Obama wasbegonnen in 2011.

Kony's groep telt nog maar 100 tot 150 mensen. Zij bewegen zich in plukjes door het uitgestrekte, moeilijk begaanbare gebied waar Congo, de Centraal-Afrikaanse Republiek en Zuid-Soedan samenkomen. Rond 2005 al verdreef het Oegandese leger het LRA uit Oeganda.

Hoewel het ergste LRA-geweld voorbij is, vrezen hulporganisaties een toename van ontvoeringen nu de Oegandees-Amerikaanse missie is geëindigd. De VN-gezant voor Centraal Afrika, François Lounceny Fall, sprak vorige week van 'een machtsvacuüm dat uitgebuit kan worden door het LRA en andere gewapende groepen'. Op 7 juni gijzelde het LRA volgens de VN kortstondig 61 mensen in het noorden van Congo. De burgers werden vrijgelaten nadat zij voedsel hadden afgestaan en onder dwang spullen hadden gedragen.

Kony presenteerde zich eind jaren tachtig als beschermheer van de Acholi-bevolking in Noord-Oeganda, tegen het bewind van president Yoweri Museveni. Maar Kony's LRA zaaide dood en verderf onder diezelfde Acholi-bevolking. Volgens de VN werden meer dan 100 duizend mensen vermoord, 2,5 miljoen mensen ontheemd en meer dan 60 duizend mensen ontvoerd. Kinderen werden tot strijders gemaakt, meisjes gebruikt voor seks.

Beeld ap

Kony wist altijd te ontkomen. In 2002 'ving' het Oegandese leger tijdens operatie IJzeren Vuist een pak van Kony. In 2008 poseerden militairen trots met Kony's gitaar en pruik. Kony's reputatie als magiër werd erdoor versterkt. In 2012 werd hij wereldwijd bekend door de internetvideo KONY 2012 van de Amerikaanse actiegroep Invisible Children. Toenoprichter Jason Russell na een zenuwinzinking naakt de straat op ging in Californië, zeiden sommige Oegandezen dat dit moest komen door de spirituele krachten van Kony, de ongrijpbare 'tovenaar van de Nijl'.

Tegen Kony loopt nog een arrestatiebevel van het Internationaal Strafhof. Nu het actieve zoeken naar hem wordt gestaakt, is de vraag of hij ooit in Den Haag zal verschijnen. Bij het ICC vindt wel een proces plaats tegen Kony's secondant Dominic Ongwen.

Johnson Odonga (65)

'Onze Dominic moet worden vergeven. Hij werd ontvoerd als kind en is dus een slachtoffer van Kony's LRA.'

Johnson Odonga is een oom van Dominic Ongwen, de voormalige secondant van Kony. Ongwen werd hier, bij het dorpje Coorom, als jongetje ontvoerd. Dat was rond 1990. Ongwen was onderweg naar school. Zijn vader werd omgebracht. Ongwens moeder werd ook gedood, met bakstenen.

'Dominic had bij het LRA geen keus. Ontvoerden werden gedood als ze niet zelf doodden. Het Oegandese leger had Dominic moeten beschermen tegen de rebellen. Iedereen van het LRA moet worden vergeven behalve Kony. Hij begon het LRA en ontvoerde veel kinderen. Als Kony nu hier tevoorschijn komt, maak ik hem dood.'

Odonga's pleidooi brengt het pijnlijke dilemma van het LRA-conflict naar voren: dat van de duizenden kinderen die werden ontvoerd om vervolgens zelf bruut geweld toe te passen. Ze waren slachtoffer en dader ineen. Dit gegeven staat ook centraal in het proces tegen Ongwen bij het ICC. Saillant is dat het hof in zijn eerste vonnis, in 2012, de Congolese ex-krijgsheer Thomas Lubanga veroordeelde voor het rekruteren van kindsoldaten - het lot dat Ongwen ten deel viel.

Johnson Odonga. Beeld Frederic Noy

Maar Ongwen onderscheidde zich qua wreedheid, valt regelmatig te beluisteren. Hij klom op in de rangen. En toen hij commandant was, had hij toch omstandigheden kunnen creeren om te vluchten? 'Dominic werd getraind. Gedwongen. Daarom deed hij wat hij deed', verzucht Odonga, met zijn blik naar de grond.

'Ik zag Dominic op tv-schermen die het ICC een tijdje geleden ophing in de lagere school daar achter de maïsvelden. Toen ik Dominic zag, brak mijn hart. Ik huilde.'

Op het erf van Ongwens familie tsjilpen kuikens en knagen geitjes aan het gras. Meisjes stampen sesamzaad fijn in een houten vijzel. Er staan zeventien hutten van leem en stro, twee meer dan in januari 2015, toen Dominic Ongwen zich overgaf in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Zijn familie groeit. Zelf keert de voormalige schooljongen misschien nooit meer terug.

Oom Odonga: 'Dat er niet meer wordt gezocht naar Joseph Kony, is niet juist. Dominic lijdt nu terwijl Kony, die hem ontvoerde, nog ergens daar buiten zit.'

Albriko Nyeko (74)

'Kony moet worden gevangen en hier worden gedood. Er is geen vergiffenis, Mijn moeder, mijn zus en mijn broer werden gedood door het LRA. Een van mijn dochters werd ontvoerd, zij kwam later terug met hiv.'

Albriko Nyeko leeft in het dorpje Lukodi. De gebeurtenissen hier van 19 mei 2004 dienen als bewijs in het proces bij het ICC tegen Dominic Ongwen, de voormalige secondant van Joseph Kony. Een gedenkteken met een wit kruis draagt de namen van 45 inwoners die in 2004 werden afgeslacht.

Het dorpsleven heeft in Lukodi ogenschijnlijk het ritme hervat. Maar in Albriko Nyeko woedt het verleden. 'De rebellen kwamen vlak voor zonsondergang, vanaf daar, achter die bomen. Een groep begon mensen te ontvoeren en een andere groep begon te moorden. Ik werd zelf neergeschoten.'

Albriko Nyeko. Beeld Frederic Noy

Nyeko toont een litteken op zijn rechterschouder. 'Ik heb gehoord dat er gestopt wordt met zoeken naar Kony. Het is beter als ze doorgaan. Kony kan terugsluipen en meer wreedheden begaan. Hij moet spirituele krachten hebben, hoe kan het dat ze hem nooit hebben gevonden?

'Zolang ik bij mijn mensen ben, voel ik me veilig. Maar wanneer ik alleen ben, komen de herinneringen terug. Ik ben nog steeds bang. Als het bliksemt, schrik ik.'

Bewoners van Lukodi hebben zittingen van de zaak tegen Ongwen bekeken. Het ICC plaatste voor de direct betrokkenen tv-schermen, in de lagere school vlakbij. 'Ze moeten de zaak tegen Ongwen versnellen en dan geld aan ons betalen. We wachten vergeefs. De slachtoffers van Ongwen gaan uitsterven.'

De zus van Nyeko's broer, Rosetta, serveert witte mieren om op te eten. De symboliek lijkt haar te ontgaan. De bijnaam van Dominic Ongwen was De Witte Mier.

Nancy Abwot (24)

'Als ze me het vlees van Kony geven, kan ik het wel opeten. Ik was 7 toen ik werd meegenomen en 13 toen ik terugkeerde. Ik weet niet meer of het kwam door een bom of een kogel, maar ik werd gewond aan mijn gezicht toen een Oegandese legerhelikopter het LRA aanviel. Als de regering van Oeganda me eerder had beschermd tegen ontvoering, was dit allemaal nooit gebeurd. Nu ben ik ongelukkig. Mijn ziel heeft geen rust.

'Bij het LRA werd ik gedwongen tot seks met een commandant. Ik moest op de kinderen passen die de leiders maakten bij andere ontvoerde vrouwen. Ik heb gezien hoe mensen werden gedood, als waarschuwing dat we niet moesten proberen te ontsnappen. Ik moest zelf ook iemand doodslaan.'

Nancy Abwot vertelt haar verhaal in haar kamertje in Gulu - praten gaat haar fysiek moeilijk af door haar verminking. 'Na mijn terugkeer uit de bush kreeg ik een dochter en een zoon, Peace en Innocent. De bedoeling was dat ik ging trouwen met de vader, maar zijn moeder joeg me weg. Omdat ik zogenaamd een 'rebel' was geweest. En om mijn gezicht.

'Ik weet dat de Oegandezen en de Amerikanen zoeken naar Joseph Kony. Is de jacht gestopt? Dat wist ik niet, ik hoor het nu. Het voelt niet juist. Broeders en zusters van ons zijn nog gevangen. Zij horen te worden gered.'

Of Kony en het LRA zullen terugkomen naar Oeganda, vindt Abwot moeilijk te zeggen.'Ik heb het verleden niet achter me gelaten. Mensen hier wijzen me na. Er is niemand om me te helpen, ik heb geen geld. Een witte man betaalde voor mijn huur, maar hij is terug naar zijn eigen land. Het is moeilijk om het schoolgeld voor mijn kinderen te betalen. Ik weet dat Jezus nog wel van me houdt. Hij hielp me door mijn gevangenschap.'

Nancy Abwot. Beeld Frederic Noy

Evelyn Amony (32)

'Ik was 11 toen ik werd ontvoerd, in 1994. Ik was op het erf van mijn grootmoeder. De rebellen bonden haar aan een boom. Elf jaar later ontsnapte ik, tijdens een aanval van het Oegandese leger. Soldaten schoten me bijna dood.

'Het leven in de bush was zwaar. We moesten wapens op ons hoofd dragen, we liepen altijd, ik werd geslagen. We moesten in groepen kinderen doodslaan die probeerden te ontsnappen. Ik zorgde altijd dat ik missloeg.'

Evelyn Amony. Beeld Frederic Noy

Amony werd in 2005 herenigd met haar familieleden. Sommige verwanten waren in april 1995 gedood tijdens de moord door het LRA op zo'n driehonderd mannen en jongens in het dorpje Atiak. Vrouwen en meisjes moesten daarbij applaudisseren. Amony leeft nu in Gulu waar ze zich inzet voor lotgenoten en waar ze nog twee dochters kreeg, met haar vriend. 'Amony' betekent in haar taal, het Luo, zoveel als 'tijd van oorlog'.

'In de bush werd ik de elfde vrouw van Kony. Ik was 14. Ik kreeg drie dochters met hem. Bakita, Winnie en Grace. Winnie raakte zoek tijdens een vuurgevecht. Ik weet niet of ze nog leeft. Ze moet nu 16 zijn. Ik mis haar. Bakita en Grace keerden wel terug.

'Ik ben boos op Kony. Hij deed me geweld aan. Door het LRA maakte ik school niet af en is mijn leven nu moeilijk. Maar ik ben bereid Kony te vergeven. Ik wil vooruit kijken. Kony straffen brengt mijn dode familieleden niet terug. God zal hem wel straffen, denk ik.'

Amony's vergevingsgezindheid is mede geïnspireerd door de Acholi-cultuur. Acholi's pleitten tijdens de hevigste jaren van het LRA-conflict ook om meer praktische redenen voor verzoening, om de ontvoerden terug te krijgen uit de bush. Sinds het conflict in Oeganda voorbij is en het LRA is uitgedund, roepen betrokkenen vaker op tot vervolging van de topleiders. Amony houdt vast aan vergeving.

'Ik hoorde op de radio dat de Oegandese en Amerikaanse soldaten stoppen met zoeken naar Kony. Ik ben bang dat het LRA terugkomt. En ik heb nergens om me te verstoppen. Kony moet worden gevonden zodat hij spijt kan betuigen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden