Verdeelde democraten lijken te hebben afgedaan Hervormers uit de gratie bij Russische kiezers

Als links aan de macht komt, begint het weer van voor af aan: lange rijen en lege schappen. Dat is de boodschap waarmee Jegor Gajdar, de leider van Ruslands Democratische Keuze (DVR), door het land trekt....

BERT LANTING

Van onze correspondent

Bert Lanting

MOSKOU

Volgens de opiniepeilingen is het zelfs de vraag of Gajdars partij de kiesdrempel van 5 procent wel zal halen bij de parlementsverkiezingen van 17 december. De democraten, zo lijkt het, hebben afgedaan in Rusland.

De voormalige vice-premier wordt regelmatig uitgejouwd op verkiezingstournee door de provincie, waar de bevolking zwaar te lijden heeft gehad onder de economische shock-therapie van Gajdar. Twee jaar geleden werd de jonge, gezette econoom nog door velen gezien als Ruslands hoop in bange dagen en ging Ruslands Keuze de verkiezingen in als regeringspartij. Maar nu is Gajdars partij verschrompeld tot een oppositiepartijtje dat slechts de steun heeft van de democratische fijnproevers.

Het kader van de partij is en masse overgelopen naar 'Ons Huis is Rusland', de regeringspartij onder leiding van premier Tsjernomyrdin, die Gajdar eind 1992 opvolgde. 'Eerst waren we radicale hervormers, maar we zijn allemaal wat ouder en wijzer geworden', legt een activist van Tsjernomyrdins partij in St-Petersburg uit.

Gajdars partij is ook zijn voornaamste vertegenwoordigers in het kabinet kwijtgeraakt: vice-premier Tsjoebais en minister van Buitenlandse Zaken Kozyrev. Zij hebben met Gajdar gebroken en doen nu mee als onafhankelijke kandidaten.

Na de rampzalige verkiezingen van december 1993 - weliswaar eindigde Ruslands Keuze als eerste, maar de ultra-rechtse LDPR van Zjirinovski, de communisten en de linkse Agrariërs kregen samen de meerderheid in het parlement - zwoeren de verdeelde Russische democraten dat ze het nooit meer zover zouden laten komen. Voortaan zouden ze gezamenlijk optrekken.

Maar de Russische democraten zijn onverbeterlijke scheurmakers. Ditmaal doen er maar liefst negen democratische, hervormingsgezinde partijen aan de verkiezingen mee, waarvan er slechts één vrijwel zeker in het parlement komt: Jabloko (Appel) van de econoom Javlinski. Daarnaast maken slechts twee democratische partijen kans om de 5-procentsdrempel te halen: Ruslands Democratische Keuze en (in mindere mate) Vooruit Rusland, de partij van voormalig minister van Financiën Fjodorov.

'De democraten hebben het gevoel dat ze niet van gisteren zijn en dat ze dus niets hoeven te doen. Maar in feite zijn het slechte politici. Anders dan de Russische zakenlieden, die meteen management-cursussen zijn gaan volgen, hebben zij er de afgelopen jaren niets bijgeleerd', moppert professor Aleksandr Janov, oud-dissident en specialist op het gebied van de Russische ultra-nationalistische partijen. 'Het is onbegrijpelijk dat ze het gevaar niet zien. Als ze niet oppassen komt er een dictator aan de macht.'

De democraten onderkennen het gevaar wel, maar hebben er alleen ieder een ander antwoord op. Gajdar vindt dat de democratische krachten één blok moeten vormen en is daarom een verbond aangegaan met de sociaal-democraten onder leiding van Aleksandr Jakovlev, het brein achter Gorbatsjovs perestrojka. Fjodorov heeft het gevoel dat de democraten te elitair zijn en probeert de gewone kiezers te trekken met een mengsel van anticommunistische retoriek en nationalistische slogans, dat hem de reputatie van 'de Zjirinovski van de democraten' heeft opgeleverd.

Javlinski is ervan overtuigd dat zijn partij het op eigen kracht beter doet dan als Jabloko zou samenwerken met andere democratische partijen. 'Javlinski is heel ambitieus en heeft al het oog op de presidentsverkiezingen van volgend jaar juni', zegt Kronid Ljoebarski, adjunct-hoofdredacteur van het liberale weekblad Novoje vremja (Nieuwe tijd). Maar hij erkent dat het om electorale redenen misschien niet onverstandig is afstand te nemen van Gajdar en zijn uiterst impopulaire hervormingsbeleid.

Javlinski hamert er steeds op dat hij geen stem heeft gehad in de hervormingen en het lijkt erop dat de kiezers hem daarvoor zullen belonen. Volgens recente opinieonderzoeken maakt Jabloko goede kans de op een na grootste partij te worden, na de communisten.

Maar er zijn ook echte meningsverschillen tussen Jabloko en de Gajdaristen. Javlinski vindt dat de hervormers te veel nadruk leggen op het beheersen van de inflatie en beschuldigt het kabinet-Tsjernomyrdin ervan dat het de inflatiecijfers omlaag drukt ten koste van de burgers, door te treuzelen met de uitbetaling van de lonen van werknemers in de overheidssector. Dat zijn opvattingen die bij veel Russen in goede aarde vallen.

De breuk met president Jeltsin naar aanleiding van de Russische invasie in Tsjetsjenië heeft ongetwijfeld bijgedragen tot de neergang van Ruslands Keuze. Ljoebarski: 'Veel plaatselijke machthebbers zijn uit Ruslands Keuze gestapt zodra ze zagen dat Jeltsin - nog altijd de machtigste man in het land - niet meer achter Gajdars partij stond.'

Ruslands Democratische Keuze is van meet af aan fel tegen de oorlog geweest en heeft de mensenrechten-activist Kovaljov - een van de meest uitgesproken tegenstanders van de inval - op de tweede plaats van de lijst gezet. Daarmee schrikt de partij veel kiezers af, want Kovaljov wordt door veel Russen als een landverrader en een 'Tsjetsjenen-vriend' gezien, of hij dat nu verdiend heeft of niet.

Ook Jabloko is steeds tegen de oorlog geweest. Maar de 'appel'-politici kunnen moeilijk worden verdacht van landverraderlijke neigingen, gezien de tamelijk nationalistische koers van de tweede man in de partij; Vladimir Loekin, de voormalige ambassadeur van Rusland in Washington, is tegenwoordig voorzitter van de parlementscommissie voor Buitenlandse Zaken.

De hoogtijdagen van de hervormers zijn voorbij, concludeert de Jeltsin-gezinde krant Rossiiskie Vesti. Nu de periode van stabilisatie is begonnen, zoeken de Russen aldus de krant, naar een sterke, nationalistische leider van het type 'strijder-beschermer' in plaats van de 'hervormer', die steeds meer met het beeld van de 'verwoester' wordt geïdentificeerd.

Kortom, zijn de perestrojka en de hervormingen van Gajdar misschien niet meer dan een klein zijstroompje geweest in de ondemocratische hoofdstroom van de Russische geschiedenis? 'Nee', vindt Ljoebarski. 'Dit is niet meer dan een golfbeweging. Het is normaal dat je een terugslag krijgt na een periode van hervormingen.'

Volgens hem hebben de democraten de fout gemaakt dat ze het overheidsapparaat niet hebben gezuiverd van communisten. 'Dat is absoluut nodig na tientallen jaren communistische dictatuur. Het gaat erom de regerende elite te vernieuwen', zegt hij.

Hij wijst erop dat de de-nazificatie in het naoorlogse Duitsland ook een heel gunstig effect heeft gehad. 'Maar de democraten waren tegen zuiveringen. Geen heksenjacht, vonden zij. Maar als je geen heksenjacht houdt, gaan de heksen achter jou aan jagen. En helaas zijn de communisten geen heksen, maar veel echter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden