Verdeeld Polen wacht ongeduldig op oordeel van Johannes Paulus II; Versleten paus is even boze vader

Zelfs de wolken die de paus al twee dagen oneerbiedig in regen hullen, schrikken als Johannes Paulus II zondag in Wroclaw zijn stem verheft - de rest van de dag blijft het nagenoeg droog in de zuid-Poolse stad....

Van onze correspondent

Michel Maas

WROCLAW

Ook zijn preek was zacht kabbelend begonnen, met opgelezen woorden over eucharistische zaken. Maar toen hij begon over de honger in de wereld kwamen de woorden al niet meer zo droog van het papier. Ze klonken al fermer. En nu heeft hij ineens zijn hangende hoofd opgetild en kijkt hij de mensen aan. Zijn stem zwelt aan, wordt zelfs luid, hij roept bijna. Wat Johannes Paulus II nu zegt is niet voor de wereld in het algemeen bestemd, maar rechtstreeks voor hen: de Polen - waarvan er tweehonderdduizend hier op een drassig mis-terrein in Wroclaw staan te soppen.

De bezoekers van de openluchtmis in Wroclaw rekken hun halzen. En op de eerste rij moet president Kwasniewski zichtbaar even slikken. Hij voelt wat komen gaat. Meer nog dan tot alle Polen achter hem zullen de woorden van de paus namelijk gericht zijn tot hem, of tot zijn partij, of tot de regering, waarin zijn partij de grootste is.

Co powie Papiez? Deze vraag beheerste afgelopen week de Poolse media. 'Wat zal de paus zeggen?' Polen wachtte ongeduldig op de komst van de paus - die zaterdag is begonnen aan een elfdaags bezoek aan zijn geboorteland - maar minstens zo ongeduldig wachtte het op zijn oordeel. En dat kreeg het zondag, in een korte opleving van de paus die voor zijn doen zeldzaam direct en ondubbelzinnig was.

Hij neemt een aanloopje om de toehoorders in de juiste stemming te brengen: 'Na totalitarisme en het communisme heeft vrijheid een bepaalde smaak, en een bepaalde betekenis gekregen. Omdat wij er een grote prijs voor hebben moeten betalen.' Dan begint de uitbarsting pas goed. Hij spreekt als een boze vader: 'Echte vrijheid heeft ordening nodig! Een morele ordening, orde in de sfeer van waarden, de orde van het goede en de waarheid. Als er chaos heerst in de morele sfeer verdwijnt de vrijheid.' Hij hekelt degenen die de kerk de vijand van de vrijheid noemen. 'Dat de kerk de vijand van de vrijheid zou zijn is bijzonder grote nonsens. Hier in dit land en overal op deze wereld. Bij dit volk vooral heeft de kerk al vaak en duidelijk bewezen dat zij juist de bewaker van de vrijheid is. De kerk heeft ons bevrijd.' Zijn woorden vallen op vruchtbare bodem. Tweehonderdduizend mensen klappen. Ook president Kwasniewski.

Co powie Papiez? De paus moet het zeggen, want zelf komen de Polen er niet meer uit. Het land is verdeeld, in 'wij' en 'zij': in ex-communisten en (ex-)Solidariteit, in links en rechts, en tussen die twee ligt een diepe tankgracht vol oud zeer. Elke politieke discussie wordt omgebogen in een gevecht tussen 'wij' en 'zij': waarin links zegt dan dat rechts de staat aan de conservatieve katholieke kerk wil uitleveren, en rechts in links nog altijd dezelfde communisten ziet die verantwoordelijk waren voor de onderdrukking en de doden van vóór 1989. Communisten die Polen zijn katholieke identiteit willen ontnemen.

Het bezoek van de paus komt wat dat betreft op een gevoelig moment. Het land heeft een hard en frustrerend gevecht over de abortuswet achter de rug - een zwaar bevochten nieuwe, liberalere wet is vorige week door het Constitutionele Hof alsnog afgekeurd - en een al even frustrerend referendum over de nieuwe Grondwet. En over enkele maanden, in september, worden de verkiezingen gehouden.

In Wroclaw is de verkiezingsstrijd daarvoor dit weekeinde al begonnen. Op de billboards hangen metershoge affiches met een magistrale foto van de paus en met daarachter wazig, maar bijna even prominent in beeld: de vlag van Solidariteit en daaroverheen de tekst: 'Wij herinneren ons. Wij zullen er zijn' De affiches zijn van het AWS, het rechtse oppositieblok van Solidariteit-voorzitter Marian Krzaklewski dat de populariteit voor de paus graag zou omzetten in populariteit voor AWS. President Kwasniewski slaat terug door dezer dagen voortdurend aan de zijde van de paus te zijn en verzoenende woorden te spreken. Als hij de paus op het vliegveld van Wroclaw verwelkomt prijst hij hem om zijn rol in de Poolse omwenteling: 'Zonder u was de omwenteling in Polen niet mogelijk geweest.' De pausbezoeken van 1979, 1983 en 1989 gaven telkens een enorme impuls aan het vrije vakverbond Solidariteit.

Welk effect de woorden van de paus zullen hebben is moeilijk te meten. Progressieve commentatoren vrezen dat zijn bezoek een enorme oppepper zal betekenen voor de rechtse oppositie. Maar katholiek-zijn en katholiek-stemmen zijn twee verschillende dingen, is bij recente referenda en verkiezingen gebleken. Maar hoe dan ook: naar de paus wordt wel geluisterd, zelfs door jongeren. De (katholieke) student Pavel Walentynowicz: 'Wanneer de kerk zegt dat voorbehoedmiddelen verboden zijn, haalt iedereen zijn schouders op. Maar wanneer de paus het zegt zal iedereen er op zijn minst over gaan nádenken. Om vervolgens te doen wat hijzelf het beste vindt.'

De pausmobiel rijdt door Wroclaw.

Gebogen houdt de paus zich staande aan een stang voorin de pausmobiel. Hij ziet er zwak en moe uit - het is een standaardopmerking geworden. Een oude, bijna versleten man. Zaterdag moet hij tijdens een mis een paar keer even gaan zitten, en er wordt al openlijk gezegd dat dit wel eens zijn laatste reis naar Polen zou kunnen zijn. Maar daarover wordt in de Poolse media niet gespeculeerd - sommige dingen over de paus zeg je niet, en sommige dénk je zelfs niet. Een mogelijk nabije dood van de paus is een te pijnlijk onderwerp voor de Polen, voor wie een wereld zonder een Poolse paus volstrekt ondenkbaar is. Vooral de komende dagen. Ze zullen reikhalzend blijven uitzien, gespitst op elk woord dat voor hen bestemd is, en vragen: Co powie Papiez?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden