Verdedigen kruisraketten bleek een meesterzet van Lubbers

In de vijandig gestemde Houtrusthallen kwam Ruud Lubbers het gehate kruisrakettenbesluit verdedigen. In plaats van een blunder bleek het een meesterzet.

Terwijl Ruud Lubbers in oktober 1985 zijn toespraak probeert te houden, maant Maarten van Traa (destijds bestuurslid van KKN) het publiek tot stilte. Beeld Hollandse Hoogte

Het is een koude, maar zonnige zaterdag als Ruud Lubbers zich naar de bouwvallige Houtrusthallen in Den Haag begeeft. Daar hebben zich op 26 oktober 1985 enkele tienduizenden vredesactivisten verzameld. Ze willen de premier 3,7 miljoen handtekeningen overhandigen tegen de plaatsing van kruisraketten in Nederland.

Jan Schinkelshoek (64), de campagnemanager van het CDA, vergezelt Lubbers naar de Houtrusthallen. 'De stemming was er om te snijden', vertelt hij. Toch is de premier erop gebrand op deze onplezierige plek te zijn, juist nu het kabinet een paar dagen later zal besluiten tot plaatsing van 48 kruisraketten. Schinkelshoek: 'Niet omdat hij meende de betogers te kunnen bekeren. Maar Lubbers wilde uitleggen wat hem bewoog. Hij wilde met zijn tegenstanders in gesprek blijven.'

Veiligheidsrisico

De uitnodiging voor de bijeenkomst is verstuurd door het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), dat deel uitmaakte van het Komitee Kruisraketten Nee (KKN). De stemming op die zaterdag mag enigszins grimmig zijn, niemand houdt er serieus rekening mee dat de premier zich in de Houtrusthallen blootstelt aan een veiligheidsrisico. Ook IKV'er Dion van den Berg (57) niet: 'We hebben met de premier over het draaiboek gecommuniceerd, maar daarbij ging het niet over eventuele gewelddadigheden. Het waren andere tijden. ' Schinkelshoek: 'We sloten niet uit dat misschien een ei zou worden geworpen, maar met donkerder scenario's hebben we geen rekening gehouden.' Wel zijn de organisatoren van de manifestatie ervan op de hoogte dat sommige deelnemers Lubbers de rug willen toekeren. Van den Berg en co proberen hen daarvan te weerhouden.

Wat niemand van de aanwezigen in de Houtrusthallen weet, is dat Lubbers kort tevoren de Indiase premier Rajiv Gandhi heeft ontvangen voor een werkontbijt. Sindsdien gokt de premier dat hij de gemoederen snel tot bedaren kan brengen met een deal. Dat vermoedt althans Ko Colijn, oud-directeur van Instituut Clingendael en goede bekende van Ruud Lubbers. 'Gandhi had net Sovjetleider Michael Gorbatsjov ontmoet, die hem vertelde dat de Russen en de Amerikanen aan een nuloplossing werkten: de verwijdering, of niet-plaatsing, van de kernwapens voor de middellange afstand door alle partijen. Ruud ging er toen al vanuit dat er helemaal geen kruisraketten in Woensdrecht zouden worden gestationeerd.'

Daarvan kan hij op dat moment niemand deelgenoot maken. Ook Jan Schinkelshoek niet. 'Ik bespeurde slechts de opwinding en de verontrusting waar de rakettenkwestie aanleiding toe gaf. Het was echt het grote thema van die jaren.' In een poging tot een oplossing te komen, bedenkt Lubbers variant na variant, wetend dat er geen gradaties waren tussen plaatsing en niet-plaatsing van kruisraketten. Hij moet voorkomen dat de kwestie zijn partij zou splijten en dat de verdeeldheid in de samenleving erdoor zou toenemen. Tegelijkertijd kan hij zich niet onttrekken aan zijn verplichtingen als bondgenoot.

Middenpositie

Schinkelshoek: 'Hij zon op uitstel van de beslissing die ooit moest worden genomen. In de hoop dat er misschien toch nog iets uit te halen viel. In het najaar van 1985 achtte hij plaatsing van kruisraketten volgens mij onvermijdelijk. Tegelijkertijd vond hij ook dat je niet kon blijven doorgaan met het stapelen van atoomwapens. Hij nam dus een middenpositie in. Dat paste bij hem.'

En nu kijkt hij in de Houtrusthallen tegen honderden ruggen aan. Het is de organisatoren niet gelukt de betogers te overtuigen. Van den Berg: 'In de Houtrusthallen heerste het gevoel: wij staan hier met lege handen. Zelfs met bijna vier miljoen handtekeningen hebben een nieuwe bewapeningsronde niet weten te verhinderen.'

Lubbers is verbijsterd, zegt Schinkelshoek. De premier is geschokt dat de vredesactivisten niet openstaan voor het pragmatisme dat hij toen al tot hogere kunst had verheven. 'Op de terugweg naar Rotterdam raakte hij er niet over uitgepraat. De onbeleefdheid van de mensen die hem de rug toekeerden, raakte hem niet zozeer. Wel het feit dat dit thema de samenleving zó verdeelde. Dat zoveel mensen niet eens naar hem wilden lúisteren. Dat druiste in tegen alles waar hij in geloofde.'

Confrontatie met vredesactivisten

Aanvankelijk gaan Lubbers en zijn campagnestrateeg ervan uit dat het een fout was geweest om de confrontatie met de vredesactivisten aan te gaan. Na korte tijd wordt echter duidelijk dat hij er ook veel sympathie mee heeft geoogst. 'Het beeld van de minister-president die problemen niet uit de weg gaat, paste hij de campagneleus: 'Laat Lubbers zijn karwei afmaken'. We hebben de opnamen van die vreselijke bijeenkomst in de Houtrusthallen overigens niet uitgebuit: ze hadden al genoeg zeggingskracht van zichzelf.' Bij de Kamerverkiezingen van 21 mei 1986 vergaarde het CDA 54 zetels.

Voor IKV'er Van den Berg markeert de manifestatie in de Houtrusthallen het einde van de campagne tegen de plaatsing van kruisraketten. Die was in 1981 begonnen in Amsterdam, met een demonstratie met zo'n 400 duizend deelnemers op het Museumplein. Wim Meijer, toenmalig fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, werd onthaald op een fluitconcert. Van den Berg herinnert vooral de 'vrolijke, hoopgevende sfeer' op het Museumplein. 'Toenmalig premier Van Agt had tevoren gezegd: als er veel mensen komen, dan moeten we daar wat mee. Nou, toen ik die grote massa zag, dacht ik, en ik niet alleen: hieraan kan Den Haag niet voorbijgaan.'

Bondgenootschappelijke verplichting

Het enige besluit waarmee de betogers in die tijd tevreden zouden zijn gesteld - afzien van plaatsing van 48 kruisraketten op de luchtmachtbasis Woensdrecht - wordt niet genomen. In plaats daarvan schippert de Nederlandse regering tussen huisvrede en de bondgenootschappelijke verplichting die ze in 1979 was aangegaan. Het leidt tot bitterheid bij de betogers, die op 26 oktober tot uiting komt als vele duizenden van hen in de Houtrusthallen hun afwenden van de premier.

Van den Berg: 'De indruk was dat een kopje thee in Washington voor de Nederlandse regering veel belangrijker was dan de opvattingen van de eigen bevolking. Maar iemand de rug toekeren is een zwaktebod. Ikzelf heb in mijn 40-jarige loopbaan als vredesactivist nooit zoiets gedaan.'

De ironie van deze voetnoot bij de geschiedenis is dat zowel de betogers als de verguisde premier het succes van het ontwapeningsakkoord van 1987 later opeisen. 'Ruud dacht dat zijn voorwaardelijk besluit tot plaatsing in Woensdrecht daarbij een cruciale rol speelde', zegt Ko Colijn. 'Hij heeft zijn eigen rol daar vermoedelijke wel enigszins overschat. Tezelfdertijd is het ook weer niet ondenkbaar dat zijn gemanoeuvreer een rol heeft gespeeld. Hoe dan ook heeft zijn authentieke inzet voor kernontwapening in latere jaren wel bewezen dat hij er écht mee heeft geworsteld en hij die kruisraketten niet wilde.'

Geworstel

Volgens Schinkelshoek is zowel van het vredesactivisme als van het geworstel van Ruud Lubbers een 'aansporing uitgegaan op de Amerikanen om een deal met de Russen te sluiten.'

Volgens Van den Berg is het akkoord van 1987 vooral het resultaat van de volharding van vredesactivisten - waaraan uiteindelijk zelfs de Russen en Amerikanen niet voorbij konden gaan. 'Voor ons was vrede te belangrijk om aan politici en militairen te worden overgelaten. Wij bedreven geen activisme door een opgestoken duimpje te posten, wij kwamen fysiek in beweging. Dat de kruisraketten en er niet zijn gekomen en dat de Muur is gevallen, is niet de verdienste van politici maar van burgers die zich zijn blijven roeren.'


Van dubbelbesluit naar INF-akkoord

1979 De Navo besluit tot de plaatsing van 572 Amerikaanse middellangeafstandsraketten in West-Europa als reactie op de stationering van Russische SS20-raketten. Nederland zegt stationering van 48 raketten toe, maar laat in het midden wanneer.

1984 Nederland zal tot plaatsing van 48 kruisraketten overgaan als de Sovjet-Unie op 1 november 1985 meer dan 378 SS-raketten heeft gestationeerd.

1985 Het kabinet-Lubbers besluit op 4november tot plaatsing van kruisraketten op luchtmachtbasis Woensdrecht.

1987 Nederland ontkomt aan plaatsing door het INF-verdrag, dat voorziet in de verwijdering van alle nucleaire en conventionele (kruis)raketten met een bereik van 500 tot 5.500 kilometer.
1987

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden