Analyse

Verdachten kiezen hun eigen rechters

Een parlement dat voor rechter gaat spelen, betekent een tijdelijke opheffing van de scheiding der machten. 'Dit loopt nooit goed af.'

Jeroen Recourt (PvdA), als commissielid voor de partij in het onderzoek naar de Commissie Stiekem. VVD, SP, PVV, CDA, D66, ChristenUnie moeten volgende week hun kandidaat naar voren schuiven. Beeld ANP
Jeroen Recourt (PvdA), als commissielid voor de partij in het onderzoek naar de Commissie Stiekem. VVD, SP, PVV, CDA, D66, ChristenUnie moeten volgende week hun kandidaat naar voren schuiven.Beeld ANP

Het is les één uit het handboek voor politiek crisismanagement: koop tijd. En wat is de beste manier om tijd te kopen? Een commissie.

Zo gaat het nu ook weer. In verwarrende tijden, klampt de Haagse politiek zich vast aan oude wijsheden. En dus gaat een commissie van zeven Kamerleden - liefst met een 'juridische achtergrond' - de komende drie maanden onderzoeken of 'één of meer' fractievoorzitters rijp zijn voor vervolging door de Hoge Raad. Wegens het lekken van vertrouwelijke informatie.

Een beproefde methode, maar wel op terra incognita. Nooit eerder kreeg een commissie een vergelijkbare opdracht. En niemand durft een goede afloop te voorspellen. Daarvoor is de onzekerheid te groot. Een relatief onbeduidende ruzie over het al dan niet goed informeren door minister Ronald Plasterk is uitgemond in een tijdelijke opheffing van de scheiding der machten: de zeven Kamerleden in de onderzoekscommissie zijn behalve wetgever de komende drie maanden ook even de rechters van hun eigen collega's.

Hoofdverantwoordelijk

Hoofdverantwoordelijk voor het parlementaire experiment zijn de mannen die ook in het beklaagdenbankje staan: de fractievoorzitters. Die besloten in maart aangifte te doen omdat er uit hun midden gelekt was. Vertrouwelijke informatie uit de commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD), beter bekend als de commissie stiekem, kwam op straat terecht.

Een schending van de geheimhoudingsplicht die volgens sommige fractievoorzitters niet onbestraft mocht blijven, maar de aangifte bleek ondoordacht. Het Openbaar Ministerie is niet bevoegd om 'een mogelijk ambtsmisbruik door een lid van de Tweede Kamer' te vervolgen, blijkt nu. Omdat er in het onderzoek wel al één of meer fractievoorzitters 'in beeld' waren gekomen, moet de Kamer nu zelf een oordeel vellen over verdere vervolging.

Het ongemak begint al bij de samenstelling van de onderzoekscommissie. Wie selecteert de leden? De afzonderlijke fracties. Wie leiden de fracties? De fractievoorzitters die straks in het beklaagdenbankje zitten. De verdachten hebben dus een grote stem in het kiezen van hun rechters.

Eén commissielid is tot dusver bekend: PvdA-Kamerlid en oud-rechter Jeroen Recourt. VVD, SP, PVV, CDA, D66, ChristenUnie moeten volgende week hun kandidaat naar voren schuiven, maar de spoeling is dun. Zoveel Kamerleden met een meestertitel zijn er niet.

Onafhankelijkheid

Een juridische achtergrond garandeert bovendien geen onafhankelijkheid. Daarvoor zijn de politieke belangen te groot. Officieel kijkt de onderzoekscommissie alleen of er 'genoegzame gronden' zijn voor een vervolging door een Hoge Raad, maar dat zal meteen ook een politiek vonnis zijn. Niemand op het Binnenhof gelooft dat een fractievoorzitter kan aanblijven als de Hoge Raad onderzoek naar hem gaat doen.

De zenuwen zijn nu al voelbaar. Het presidium wil bijvoorbeeld dat de commissie een beslissing gaat nemen 'zonder kennisneming van de namen'. De zeven Kamerleden krijgen wel het dossier van de Rijksrecherche, maar mogen niet weten welke fractievoorzitter(s) concreet verdacht worden.

De politieke logica: als die namen uitlekken, zal de reputatieschade onherstelbaar zijn. In de woorden van VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra: 'We moeten niet hebben dat een onschuldige collega door de media wordt gekruisigd.' De vraag is alleen of zo'n constructie juridisch ook mogelijk is.

Twijfelachtig

De wens om 'zonder kennisneming van namen' tot een vonnis te komen, verraadt ook een angst voor partijdigheid. Hoe objectief zijn de leden van de commissie? Kan Recourt het opbrengen om Diederik Samsom te laten vervolgen, een man waar hij nu al jaren innig mee samenwerkt? Oordeelt een D66'er niet al te makkelijk over Halbe Zijlstra? De zweem van een politieke afrekening zal bij een eventuele vervolging nooit ver weg zijn.

Of het zo ver komt, is twijfelachtig. Nu al is op het Binnenhof te horen dat de kans op een vervolging miniem is. Er kunnen wel aanwijzingen zijn dat een fractievoorzitter met een journalist heeft gesproken, maar dat is nog geen bewijs dat er ook vertrouwelijke informatie is gedeeld. En tot dusver liepen onderzoeken van de Rijksrecherche naar lekken in Den Haag steevast dood bij gebrek aan een 'smoking gun'.

Dat kan over drie maanden de uitkomst zijn, maar ook dan zal het wantrouwen bij veel buitenstaanders blijven. Houden politici elkaar de hand boven het hoofd?

'Wat er ook gebeurt', zegt één fractievoorzitter. 'Dit loopt nooit goed af.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden