Verdachte neonazi-moorden voelt zich slachtoffer

Ze wist overal van, maar ze is bijna nergens schuldig aan - zo liet Beate Zschäpe een van haar vijf advocaten woensdag voorlezen. Duitsland moest tweeënhalf jaar wachten op de verklaring van de vrouw die lid zou zijn geweest van het uit racistische motieven moordende trio van de Nazional Sozialistische Untergrund (NSU).

Beate Zschäpe in de rechtbank, voor het voorlezen van haar verklaring Beeld getty
Beate Zschäpe in de rechtbank, voor het voorlezen van haar verklaringBeeld getty

Dat Zschäpe zowel medeplichtigheid aan de moorden als haar lidmaatschap van de NSU ontkende, verraste de Duitsers. Familieleden van slachtoffers waren ziedend, rechtbankverslaggevers zeer verbaasd. De algemene verwachting was dat Zschäpe zou bekennen, omdat het net van bewijsvoering zich tegen haar sluit.

Dat doet ze niet. Na 248 procesdagen te hebben gezwegen, komt Zschäpe op de 249e dag met een verklaring die niemand voor overtuigend houdt. Dat draagt bij mysterie rond de vrouw wiens vastberaden opeengeklemde dunne lippen iedere krantenlezer en televisiekijker in Duitsland kent.

De Dönermoorden

Samen met haar beide exen Uwe Mundlos en Uwe Böhnhardt zou de veertigjarige tussen 2000 en 2006 acht Turkse immigranten en een Duitser met Griekse wortels hebben vermoord. Ook pleegde het trio twee aanslagen en een Bonnie en Clyde-achtige serie van vijftien bankovervallen.

Omdat de Duitse politie de daders in Turkse kringen zocht, werden de mysterieuze moorden in eerste instantie bekend als 'de Dönermoorden.'

Pas toen de twee Uwes op 4 november 2011 zelfmoord pleegde, kwam Zschäpe in beeld. Zij was de vrouw die drie uur na de dood van de Uwes het huis in brand stak waar ze in een beklemmende driehoeksverhouding met de Uwes samenleefde. Ze sloeg op de vlucht, maar gaf zichzelf na enkele dagen aan bij de politie.

Beate Zschäpe in de rechtbank Beeld getty
Beate Zschäpe in de rechtbankBeeld getty

Zschäpe en de twee Uwes woonden in Zwickau, een provinciestadje in Saksen. Ze hielden katten, Zschäpe dronk - naar eigen zeggen minstens drie flessen sekt per dag. Zschäpe stak het huis niet aan om sporen van haar medeplichtigheid te vernietigen, benadrukt ze in haar verklaring.

Ze zou heb hebben gedaan omdat het de laatste wens van de Uwes zou zijn geweest. Ook verstuurde Zschäpe in opdracht van de Uwes een videoboodschap waarin de mannen alle moorden en overvallen bekennen.

Zschäpe laat haar lievelingsadvocaat, de jonge Matthias Grasel (31) uitgebreid ingaan op haar ongelukkige jeugd: ongewenst kind van een alcoholiste, geboren in de DDR. Haar moeder had na de val van de muur haar baan verloren - om aan geld te komen 'moest ze wel stelen'.

Extreemrechtse kringen

In haar tienerjaren kwam ze samen met haar vriendje Uwe Mundlos in extreemrechtse kringen terecht. Op die manier ontmoette ze haar negentiende verjaardag Uwe Böhnhardt, toen Mundloos in dienst ging, belandde ze vrijwel direct in een relatie met de andere Uwe.

Haar leven is haar ook maar overkomen, lijkt Zschäpe te willen zeggen. Ze presenteert zich als slachtoffer, van haar jeugd, maar vooral van de twee mannen. Ze zou emotioneel afhankelijk zijn geweest van de Uwes. 'Zij hadden mij niet nodig, maar ik hen wel,' laat ze Grasel zeggen. Naar de politie gaan na de eerste moord durfde ze niet omdat de Uwes hadden gedreigd met zelfmoord.

De roofovervallen liet ze zich aanleunen, omdat ze geen andere manier wist om aan geld te komen en 'terugkeren naar een burgerlijk leven niet meer mogelijk was.'

'Ik was ontzet dat ze opnieuw moorden hadden gepleegd.' In de rechtszaal zouden volgens Duitse media mensen in lachen zijn uitgebarsten. De ruim vijftig pagina's lange verklaring eindigt met excuses aan de familieleden van de slachtoffers.

Zschäpe stelde zich in haar verklaring op als elfde slachtoffer van de Uwes. 'Het makkelijkste wat je kunt doen', zei Barbara John, de vrouw die namens de Duitse regering optreedt als ombudsvrouw namens de slachoffers van de NSU.

Initiator

Het door Zschäpe geschetste zelfbeeld weerspreekt het profiel de advocaten van NSU-slachtoffers maar ook de Duitse media al jaren van Zschäpe schetsen: een zelfbewuste vrouw, doortastend, meer een initiator dan een meeloper. Volgens een documentaire die N-tv over haar maakte was ze al in haar tienerjaren meer dan een meeloper in de rechtse scene. Ze initieerde demonstraties, is een van de oprichters van de rechtsextremistische bende 'Kameraadschap Jena.'

Dat beeld past op het eerste oog beter bij de Zschäpe die tweeënhalf jaar lang zwijgend in de rechtbank zat, waar ze zich haast koket gedroeg: zwijgend, maar altijd opvallend gekleed, gekapt en opgemaakt. Tussen het officiële zwijgen door, praatte en lachte ze vaak en opzichtig met haar advocaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden