Verdachte in vizier? Niet direct schieten

Nederland schort de training aan Burundese militairen op, nadat zij een mislukte poging tot een staatsgreep hadden gedaan. 'Geloof me: de training heeft erger voorkomen.'

Politie en militairen vegen de wijk Cibitoke in Bujumbura schoon. Betogers worden aanvankelijk met gebaren weggestuurd, later worden er schoten gelost. Beeld Sven Torfinn

De commandant heeft het zwaar. Zowel voor als achter het touwtje dat zijn politiepost scheidt van de straat staan tientallen mensen. En allemaal willen ze de aandacht van hem, van Célestin Bigirimana. De een roept, de ander weet haar tranen nauwelijks te onderdrukken. En dan ligt daar nog dat levenloze lichaam.

Bigirimana besluit zijn dag met de dode te beginnen. Het lijk van een man, afgedekt met een doek, ligt op een rieten baar onder een boom. Hij is het slachtoffer geworden van een familieruzie, zo klinkt het eerst. Maar later zeggen steeds meer mensen dat hij is gedood door de politie zelf.

Een nieuw slachtoffer van de protesten tegen Pierre Nkurunziza, de president van Burundi? Commandant Bigirimana laat het in het midden. Hij loopt het politiebureau in en gaat achter zijn bureau zitten. Die kleine typemachine, model 1971, heeft hij even niet nodig.

Bigirimana wil uitleggen hoe lastig het deze dagen is om een gezagshandhaver te zijn.

Het belangrijkste eerst: 'Wij zijn een land in ontwikkeling. We hebben nog zo veel te leren.' Bigirimana reageert hiermee op het feit dat politie en leger in Burundi ervan worden beschuldigd de demonstraties tegen president Nkurunziza soms met grof geweld te lijf te gaan. Maar hij bedoelt het ook algemener. De veiligheidsdiensten mogen er zijn om het volk te dienen, maar hoe doe je dat precies?

Onderhandelen

De commandant laat een zakfolder zien, een klein vademecum voor elke agent. Op tekeningen is te zien dat de politie niet meteen op een verdachte moet schieten (door het plaatje staat een rood kruis, zoals bij een verbod), maar de mogelijke arrestant fatsoenlijk tegemoet moet treden. 'We hebben veel cursussen gedaan', zegt Bigirimana. 'Vroeger zouden we vooral meteen hebben geschoten. Nu hebben we geleerd hoe we moeten onderhandelen.'

Met dank aan Nederland. Het is zelfs, met een rood-wit-blauw vlaggetje, te zien op de voorkant van de folder. Sinds 2009 trekt Nederland miljoenen uit voor een 'hervormingsprogramma' voor politie en strijdkrachten. Maar onlangs, na een poging tot een staatsgreep en het soms gewelddadige optreden van de veiligheidsdiensten, besloten de ministers Koenders (Buitenlandse Zaken) en Ploumen (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking) het programma voor een deel op te schorten.

Van de bijna negen miljoen euro zal ongeveer driekwart voorlopig niet worden besteed. Andere hulp aan Burundi, zoals voor voedselzekerheid, gezondheidszorg en onafhankelijke media, gaan gewoon door. Nederland, zo maken bronnen uit Den Haag duidelijk, wilde de regering-Nkurunziza, die streeft naar een felbetwiste derde termijn in de verkiezingen van eind juni, een 'signaal' afgeven.

Burundese soldaten komen in actie nadat de politie op een menigte schoot om demonstranten uiteen te drijven, afgelopen vrijdag. Beeld epa

'Laat me een understatement maken', zegt Rob Gouders, 'mijn partners bij politie en Defensie vinden het niet leuk dat Nederland de hulp heeft opgeschort'. Hij is directeur van het hervormingsprogramma, even deskundig als ervaren, en heeft een groot hart voor het kleine land Burundi.

'Je kunt zeggen dat wij bijna bij nul zijn begonnen in 2009. Vooral bij de politie was nauwelijks sprake van organisatie. Inmiddels hebben we zo'n 12 duizend agenten getraind, die zelf weer anderen hebben getraind. Dat zie je nu terug bij de manier waarop de politie optreedt tegen de demonstranten hier in de hoofdstad Bujumbura. Er worden fouten gemaakt. Maar geloof me: door de eerdere training is veel erger voorkomen. Als de politie nu nog was waar zij in 2009 was, zouden de gevolgen desastreus zijn geweest.'

Ook de politie zelf denkt er zo over. Zoals commandant Bigirimana in de wijk Kanyosha. 'Het besluit van Nederland om de hulp op te schorten, is een politiek besluit en zegt niets over de vooruitgang die bij ons is geboekt. Die is groot. Ik weet zeker dat zonder de eerdere trainingen ons optreden heel veel slechter zou zijn geweest.'

Veiligheid

Die trainingen richten zich op zaken als 'integriteit' (en dus het tegengaan van corruptie), 'ethiek' en 'gender'. De fundamentele gedachte erachter, zegt Gouders, is 'de behoefte die bij de bevolking bestaat om zich veilig te voelen. Agenten en militairen zijn er voor de bevolking, niet andersom. Voor Nederlanders is dat vanzelfsprekend, maar hier is er een flinke gedragsverandering voor nodig geweest. En daarin zijn we ver gekomen.'

Maar toch. Militairen die een poging tot staatsgreep doen: dat kan de bedoeling van het Nederlandse programma niet zijn. Agenten die niet alleen dreigen, maar die ook, gericht en ongericht, met scherp op burgers schieten: zo staat het niet in de zakfolder. Het doet denken aan de Nederlandse training van politieagenten in het Afghaanse Kunduz. Zij zouden uitdrukkelijk niet voor gevechtstaken worden ingezet, maar hebben inmiddels de wapens tegen de Taliban opgepakt.

Rob Gouders vindt de vergelijking niet opgaan. 'We hebben enorme stappen vooruit gezet. We zien bij de veiligheidsdiensten een openheid die eerder totaal niet bestond. De wil om te hervormen is heel groot.'

Andere bronnen in Burundi maken duidelijk dat het grootste probleem de parallelle structuren zijn, die zowel bij de politie als binnen de strijdkrachten bestaan. Een deel van de politieleiding heeft zijn loyaliteit niet bij de bevolking liggen, maar bij de president en diens regeringspartij. En rond de president cirkelt een groep generaals die niet alleen beschikt over militaire en politieke, maar ook economische macht.

Er zijn veel vragen over het recente optreden van de politie, zegt Jolke Oppewal, de Nederlandse ambassadeur in Burundi. 'Er zijn politiemensen die met scherp hebben geschoten, terwijl dat niet in de instructies stond. En er zijn veel mensen die zeggen dat naast de reguliere agenten ook andere lieden, al dan niet in uniform, de politie hebben geholpen. We nemen deze berichten serieus. In de politieke dialoog met Burundi zullen we juist dit punt aan de orde stellen.'

De kans bestaat dat door de opschorting van de hulp de parallelle groepen juist nog machtiger worden en zich aan elke controle zullen onttrekken. Dan dreigt het Nederlandse besluit zich tegen zichzelf te keren. Den Haag is zich hiervan bewust. 'Ik wil het fundament dat is gelegd in stand houden', zegt Rob Gouders. 'Hopelijk kunnen we de draad snel weer oppakken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden