Analyse Verbouwing Tweede Kamer

Verbouwingssoap Binnenhof: was het de megalomane architect of de doodsbenauwde Kamer?

Het meest omstreden onderdeel van Ellen van Loons verbouwingsplannen: de binnentuin in de Schepelhal, volgens Kamerleden een ‘tropische kantoortuin'. Beeld OMA

Toparchitect Ellen van Loon is met slaande deuren én een bedrag van 2,7 miljoen vertrokken van het Binnenhof. In interviews haalt ze uit naar Tweede Kamerleden die haar anoniem beschuldigden van megalomanie en haar verbouwingsplannen besmeurden. Wat ging er fout?

De aftocht van Ellen van Loon, partner bij het gerenommeerde architectenkantoor OMA, vond in elk geval in stijl plaats. Naast een bedrag van 2,7 miljoen – deels afkoopsom, deels vergoeding voor geleverde ontwerpen – kreeg Van Loon van het ministerie van Binnenlandse Zaken de ruimte om haar tot voor kort geheime verbouwplannen voor de Tweede Kamer openbaar te maken en vrijuit te praten over haar ervaringen aan het Binnenhof.

Die waren nogal onthutsend, zo maakte ze duidelijk bij Nieuwsuur en NRC Handelsblad. Kamerleden lieten zich volgens haar vooral leiden door ‘beeldvorming’, ‘over de inhoud ging het nooit'. De architect werkte nog nooit zo sober, maar toch werden haar plannen door anonieme Kamerleden in kranten weggezet als megalomaan. Een simpel buitentuintje groeide uit tot ‘een tropische kantoortuin’, een eenvoudige aanpassing van een oude zaal werd vergeleken met ‘een wit mausoleum’. 

Waar de aversie vandaan kwam? Van Loon moet er nog steeds naar gissen. ‘Ik vocht tegen schimmen.’ 

De huidige Hofpoort en de plannen voor de Hofpoort van architect Ellen van Loon. Beeld OMA

Dat Van Loon haar naam probeert te zuiveren, gebeurt met instemming van het ministerie en het daaronder vallende Rijksvastgoedbedrijf. Haar kritiek wordt in die kringen grotendeels gedeeld, zo valt op te maken uit gesprekken met betrokkenen. Van Loon, aangesteld door het kabinet, zou slachtoffer zijn geworden van een wispelturige en behoudzuchtige Tweede Kamer die doodsbang was voor het verwijt van verspilling.

Omgekeerd valt vanuit de Kamer juist te horen dat ‘de specialisten’ – het Rijksvastgoedbedrijf, Rijksbouwmeester Floris Alkemade en diens protegé Van Loon – dachten hun plannen door te kunnen drukken zonder veel rekening te houden met de gebruikers: de parlementariërs. Iedere bewindspersoon had voor de consequenties kunnen waarschuwen: geen furie zo groot als die van een genegeerd Kamerlid. ‘De Kamer is in opstand gekomen’, aldus een betrokkene.

Over één ding zijn beide kampen het eens: het grote probleem was dat het hele project uit veiligheidsoverwegingen staatsgeheim werd verklaard door het kabinet. Niemand kon vrijuit praten. Informatie mocht maar in kleine kring verspreid worden. Als er al iets naar buiten kwam, dan was het anoniem en oncontroleerbaar. 

Een andere probleem waren de vele wisselingen in de Tweede Kamer. Van Loon dacht in het najaar van 2017 dat iedereen ‘bijna helemaal akkoord’ was met haar eerste ontwerpen. Ook leek er overeenstemming te zijn over het ‘programma van eisen’ dat door de Kamer was opgesteld. Vanuit de Kamer valt nu te horen dat het Binnenhof in die tijd in een soort niemandsland verkeerde. Eerst was er de campagne, daarna de verkiezingen, vervolgens een lange formatie. Enkele invloedrijke figuren bij de verbouwing waren uit de Kamer verdwenen, onder wie VVD’er Ton Elias. Andere Kamerleden zagen toezicht op het project als ‘corvee’, aldus een ingewijde.

Zo kon bij ‘de specialisten’ het idee ontstaan dat de Kamer het allemaal wel best vond. De Rijksgebouwendienst leek zich toch al niet echt te bekommeren om de wensen van de parlementariërs, merkte Elias in zijn nadagen. De tekening van de tijdelijke vergaderzaal in het oude ministerie van Buitenlandse Zaken, waar de Tweede Kamer tijdens de 5,5 jaar durende verbouwing moet verblijven, stak volgens de VVD'er ‘ongehoord knullig en onhandig’ in elkaar. ‘Ik heb toen gezegd: als jullie dit soort documenten naar Kamerleden gaan opsturen, organiseren jullie je eigen weerstand. Het waren aardige mensen, maar qua politieke antenne vond ik ze niet erg capabel.’

Huidige commissiezaal Beeld OMA
Plannen van architect Ellen van Loon: ontwerp commissiezaal. Beeld OMA

Toen de Tweede Kamer na de lange kabinetsformatie weer op stoom kwam, groeide snel het ongemak over het Rijksvastgoedbedrijf en Van Loon. De plannen die op tafel kwamen, gingen veel verder dan de meeste Kamerleden wilden. Dit was geen onderhoudsbeurt, maar een complete verbouwing. De ‘look and feel’ moesten niet veranderen, meende Kamervoorzitter Khadija Arib, die waarschuwde voor ‘verminking’. Om bij te sturen, kwam de Kamer met een ‘herzien programma van eisen’, tot irritatie van staatssecretaris Raymond Knops van Binnenlandse Zaken. ‘Als je bij z bent, kun je niet weer terug naar a.’

Dat Van Loon nu beweert dat ze slechts wat kleine veranderingen wilde doorvoeren, wordt weggewuifd. De architect was wel degelijk van plan om haar stempel te drukken op het gebouw, terwijl de Kamer zoveel mogelijk bij het oude wilde laten, ‘sober en doelmatig’. De parlementariërs vonden een gewillig oor bij Pi de Bruijn (77), de architect die in 1992 tekende voor het huidige parlement, maar voor de huidige klus werd gepasseerd. Net als de Kamer vindt hij ingrijpende veranderingen niet nodig. ‘We zijn fan van De Bruijn, dat is gewoon zo’, zegt een Kamerlid. ‘Het was Pi, Pi, Pi, Pi’, verzucht een andere betrokkene.

Wat ook tegen Van Loon werkte, was haar rol als architect bij het huidige ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat pand staat op het Binnenhof bekend als ‘een horrorgebouw’ waar ambtenaren moeten vechten om een werkplek, het interieur ‘koud en somber’ is en werknemers van ‘de designtrap’ vallen. De Kamer vreesde met de plannen van Van Loon dezelfde richting op te gaan.

Om de patstelling te doorbreken, werd in juni Alexander Pechtold aangesteld als ‘procesbegeleider’. Hij kwam al snel tot de conclusie dat de positie van Van Loon onhoudbaar was. Het is de bedoeling dat De Bruijn haar rol nu overneemt. De geheimhouding is opgeheven. Pechtold zelf gaat het project begeleiden als voorzitter van ‘de bestuurlijke stuurgroep Renovatie Binnenhof’. Eind 2020 moet de verbouwing beginnen.

Toparchitect Van Loon zal het niet meer meemaken. Haar conclusie: ‘Ik denk dat de Kamer uiteindelijk gewoon een likje verf wil.’

Plannen van architect Ellen van Loon: expositiewand Spui Beeld OMA

Tijdlijn

Juli 2015: De brandweer dreigt met sluiting van het Binnenhof. De gebouwen zijn zo verouderd dat de veiligheid niet meer te garanderen is.

September 2015: Het besluit tot verbouwing wordt genomen. Kosten: 475 miljoen.

November 2016: Minister Stef Blok verklaart verbouwing Binnenhof geheim omdat anders terroristen en andere kwaadwillenden met de plannen aan de haal kunnen gaan.

Maart 2017: Ellen van Loon wordt definitief aangewezen als architect voor de verbouwing van de Tweede Kamer.

Oktober 2017: Tweede Kamer stelt ‘programma van eisen’ vast voor de verbouwing.

Zomer 2018: Plannen van Van Loon leiden tot wrevel bij de Kamer.

November 2018: Kamer eist dat Pi de Bruijn grotere rol gaat spelen

Maart 2019: Onvrede over ‘megalomane plannen’ Van Loon komt naar buiten via AD.

Juni 2019: Pechtold wordt aangesteld als ‘procesbegeleider’.

September 2019: Van Loon vertrekt. Pi de Bruijn neemt haar rol over.

Meer lezen: ‘Een uit angst geboren vorm van verspilling’

Een megalomane operatie met uit de hand lopende kosten? Niks daarvan, zegt Rijksbouwmeester Floris van Alkemade. ‘Zoveel belastinggeld vertimmeren en dan verandering categorisch afwijzen heeft niets met sober en doelmatig te maken. Het is een uit angst geboren vorm van verspilling.’

‘Alles aan het Binnenhof is politiek, ook potpalmen’

Verslaggever Ariejan Kortweg op zoek naar waar het mis ging: ‘Die renovatie kun je zien als een politieke laboratoriumopstelling. Dit keer hebben besluiten geen gevolgen voor eenoudergezinnen, studenten of varkenshouders. Dan blijkt: als de Kamer het uitsluitend over zichzelf heeft, wordt het pas echt ingewikkeld.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden