Verborgen camera's op de grens

De verborgen camera rukt op in de televisie-journalistiek. Maar registreert het apparaat de werkelijkheid, of graven de omroepen moedwillig valkuilen?...

RECHTSZAKEN waarbij undercover-journalistiek in het geding is, komen zelden voor. De oogst van de afgelopen twee weken mag er daarom zijn: zowel de TROS als de EO moet zich voor het gebruik van een verborgen camera verantwoorden tegenover de rechter en de Raad voor de Journalistiek. De laatste instantie is blij met beide zaken. Volgens de Raad neemt de televisie-journalistiek bedenkelijke vormen aan, omdat het respect voor andermans privacy tekort schiet. Maar journalisten als die van TROS en EO verweren zich met het argument dat zij misstanden aan de kaak stellen.

Zo stuurde het Tros-programma Deadline een Turkse familie op een rondgang langs de duurste restaurants en hotels van Nederland. Zowel bij het restaurant van televisie-kok Joop Braakhekke als bij het Amersfoortse restaurant Mariënhof blijkt er geen plaats te zijn. Een blank gezin kan even later wel naar binnen. Braakhekke heeft inmiddels een strafklacht ingediend wegens smaad, wil schadevergoeding via de rechter en deponeerde ook nog een klacht bij de Raad voor Journalistiek.

De EO stuurde vorige maand een actrice het land door met een verborgen camera in haar kielzog. Ditmaal was het de redactie van de actualiteitenrubriek Tijdsein die meende de praktijk in zes abortusklinieken stiekem in beeld te moeten brengen. De klinieken eisten vorige week met succes een uitzendverbod van de heimelijk gemaakte beelden. Het recht op privacy bij abortus was volgens de rechter belangrijker dan de persvrijheid.

Toch keurde diezelfde rechter een jaar geleden een TROS-reportage goed, waarbij eveneens het intake-gesprek in een privé-aidskliniek met een verborgen camera was opgenomen. Ditmaal wilde het programma Deadline aantonen dat een arts bij seropositieven de indruk wekte aids te kunnen genezen. Dat onderwerp vond de rechter wel belangrijk genoeg om stiekem gemaakte beelden te dulden.

'Ieder verstandig journalist weet precies wat wel en wat niet kan,' meent G. Schuijt, bijzonder hoogleraar pers-, omroep-, en telecommunicatierecht aan de Rijksuniversiteit in Leiden. 'Het recht biedt in dit soort zaken weinig houvast. Aan de ene kant is er het recht op privacy, aan de andere kant is er de persvrijheid. Beide rechten staan in de Grondwet, maar het een weegt niet per definitie zwaarder dan het ander. Dat betekent dat de rechter per geval deze twee grondrechten tegen elkaar afweegt.' Volgens Schuijt is er wel een vage richtlijn voor het gebruik van verborgen camera's te geven. Zo moet er sprake zijn van een ernstige misstand en mag de privacy niet onnodig geschonden worden. Een journalist die zonder toestemming opnamen maakt in andermans huis, of in een anderszins niet-publieke ruimte, is sowieso strafbaar. Maar wie heimelijk op straat gefilmd wordt, kan zich enkel beroepen op het portretrecht. Dat is moeilijker, want het slachtoffer moet kunnen aantonen dat hij schade leidt door uitzending van de beelden. Schuijt: 'Over de journalistieke methode moeten we niet al te moeilijk doen. Undercover-journalistiek is niet nieuw. Maar door het gebruik van onzichtbare camera's weegt het recht op privacy zwaarder voor de rechter. We moeten uitkijken dat we niet de hele methode overboord gooien, alleen maar omdat enkele omroepen het hebben ontdekt als sensationeel journalistiek middel.'

Kranten en tijdschriften doen al veel langer aan undercover-journalistiek, maar worden zelden voor de rechter gesleept. De Duitse journalist Günter Walraff vermomde zich twee jaar lang als Turk en werkte bij McDonald's, als bouwvakker, als orgeldraaier, als werknemer bij de hoogovens van Thyssen en tenslotte als chauffeur van een koppelbaas. Van zijn boek Ganz Unten zijn meer dan tweeëneenhalf miljoen exemplaren verkocht. Het ging pas mis toen bleek dat Walraff met een verborgen camera ook beelden had genomen in de Thyssen-fabriek en van het doen en laten van zijn koppelbaas. Het kwam tot huiszoekingen en rechtszaken, waarna de film door de deelstaten werd verboden. De gebruikte methode was illegaal.

Niet bekend

De hoogste schadevergoeding ooit betaald vanwege schending van andermans privacy is twee ton. Dat was in 1989, toen Nieuwe Revu-verslaggever Pieter Storms smeergeld bood aan een wethouder in Bergen op Zoom voor een reportage over corruptie. Storms, tegenwoordig het gezicht van het SBS 6-programma Breekijzer, en zijn partner Henk Ruigrok deden zich voor als louche zakenmannen en namen de gesprekken stiekem op. Storms: 'Ik werkte al tien jaar lang met open vizier en wilde eindelijk die deken waarmee alles wordt afgedekt, eens oplichten. Ik blijf erbij dat we altijd zorgvuldig hebben gewerkt. Zorgvuldiger in ieder geval dan de TROS. Jongbloed heeft die hele zaak met Braakhekke toch alleen maar opgezet vanwege het effect.'

'Bepaalde zaken komen alleen aan het licht dank zij een verborgen camera,' luidt het verweer van Deadline-producent Jeroen Jager. 'We kennen de kracht van een gewone camera, daarom werken we om de week met een vingertip-camera. Nu roept iedereen opeens ''sensatie, sensatie'', maar dat zei niemand over de beelden die we bij de Centrumpartij hebben gemaakt.' Braakhekke's advocaat P. Katz ziet een belangrijk verschil. 'Je zult van mij niet horen dat het gebruik van een verborgen camera nooit zou mogen. Maar je mag het middel pas inzetten als je van tevoren weet dat er sprake is van een ernstige misstand. En dat geldt helemaal voor het medium televisie. De TROS heeft een bananeschil neergelegd en daardoor de werkelijkheid geënsceneerd. Dat gaat te ver.'

Het hoofd informatieve programma's van de EO, H. Hagoort, ergert zich vooral aan de beschuldiging dat hij de verborgen camera misbruikt om een hetze tegen abortus te beginnen. 'We wisten vooraf dat de praktijk in abortusklinieken niet conform de wet is. Dat wilden we aan de kaak stellen en met een gewone camera lukt dat niet. We zijn zo aardig geweest de reportage vooraf aan de rechter te tonen, omdat de privacy van de betrokkenen volgens ons niet in gevaar is. We hebben ze zo onherkenbaar gemaakt dat zelfs familieleden hen nog niet zouden herkennen. Ik denk dat het gerechtshof en de Raad voor de Journalistiek er wat genuanceerder over zullen denken. Waarom is een abortuskliniek zo anders dan andere klinieken?'

Oud-NOS-voorzitter E. Jurgens, lid van Raad voor de Journalistiek en van de Eerste Kamer, zegt blij te zijn met beide zaken. 'Een gesprek voeren onder valse voorwendselen is altijd onethisch en alleen gerechtvaardigd als daar grote maatschappelijke belangen tegenover staan', zegt Jurgens. 'Ik signaleer dat nieuws als commercieel produkt steeds meer sensatie moet bevatten. Dat was in ons land altijd beperkt tot een paar weekbladen die door niemand serieus worden genomen. Maar nu de televisie zich op deze methode werpt, is de impact veel groter. Ik heb niet de indruk dat Braakhekke vooraf verdacht werd van racisme. De EO heeft het serieuzer aangepakt. Dat programma lijkt niet gemaakt uit sensatie. Zij vonden vooraf dat er sprake is van een ernstige misstand, maar het is de vraag of het onderwerp niet op een andere manier behandeld had kunnen worden. De Raad zal zich er serieus over buigen, maar de sensatiepers kunnen we niet stoppen. Een fatsoenlijk journalist geneert zich als hij door de Raad terecht wordt gewezen. Maar een onfatsoenlijk man kan alleen door de rechter worden aangepakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden