ReconstructieFormatie

Verbitterd en verwonderd kijken hoofdrolspelers terug op klappen formatie: de ander heeft het gedaan

Lilianne Ploumen en Jesse Klaver verlaten het Binnenhof na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer over de kabinetsformatie. Beeld ANP
Lilianne Ploumen en Jesse Klaver verlaten het Binnenhof na afloop van een gesprek met informateur Mariëtte Hamer over de kabinetsformatie.Beeld ANP

Vijf maanden na de verkiezingen is de kogel door de kerk: het lukt de zes formatiekandidaten niet om een meerderheidskabinet te vormen. Verbitterd en verwonderd kijken de hoofdrolspelers terug op de afgelopen maanden. Allemaal geven ze elkaar de schuld.

‘What the fuck hebben we de afgelopen zomer zitten doen?’, zegt een D66’er. ‘Ik had niet gedacht dat het zo cynisch zou zijn’, aldus een GroenLinkser. Een prominente PvdA’er: ‘Het is genant.’

D66, PvdA en GroenLinks hadden graag een progressief blok gevormd in de kabinetsformatie. Zaterdag bekrachtigden PvdA en GroenLinks hun samenwerking, maar dat heeft de bezwaren bij Mark Rutte (VVD) en Wopke Hoekstra (CDA) niet weggenomen. Dinsdag gooiden de leiders van VVD en CDA definitief de deur dicht voor een meerderheidskabinet met links, terwijl D66-leider Kaag bekendmaakte dat zij definitief niet met de ChristenUnie wil praten over kabinetsdeelname.

Alleen een minderheidskabinet is nu nog een optie om op korte termijn nieuwe verkiezingen te voorkomen. Het is een uitkomst die geen van de zes formatiekandidaten vooraf had gewenst en toch is het gebeurd.

De schuldvraag? Daar willen de hoofdrolspelers allemaal niet publiekelijk op vooruitlopen. Achter de schermen wijzen betrokkenen naar elkaar.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Freeridergedrag

Bij de VVD is te horen dat de liberalen steeds hebben gezegd dat ze niet met vijf partijen in een kabinet willen. Misschien biechtte Rutte dat wel iets later op dan Hoekstra, maar de boodschap was glashelder: géén vijfpartijenkabinet met links. Vooral Klaver heeft volgens de liberalen de fout van zijn leven gemaakt. Was hij zonder Ploumen aangeschoven, dan had hij twee weken geleden minister van Klimaat kunnen zijn.

De liberalen noemen de belofte van links, dat zij intensief gaan samenwerken en in feite als één stemlijst moeten worden gezien, veel te vrijblijvend. Zolang de PvdA en GroenLinks niet echt één fractie vormen en hetzelfde stemmen, zien zij het als een risico dat een van de twee partijen het kabinetsbeleid niet ondersteunt als hen dat zo uitkomt: freeridergedrag. Toch geven ook de liberalen toe dat de huidige impasse niemands voorkeur had en dat ‘iedereen’ daarvoor verantwoordelijk is.

Bij de twee linkse partijen voelen ze zich vooral bedonderd, omdat ze worden uitgesloten terwijl zij zich enthousiast toonden over een formatiedocument dat nota bene is opgesteld door VVD en D66. Om de impasse te doorbreken, poogden de teams van Rutte en Kaag een formatiedocument op te stellen waarbij CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie zich op basis van de inhoud konden aansluiten. PvdA en GroenLinks toonden zich vorige week enthousiast, het CDA wilde verder praten en de ChristenUnie haakte af. Maar volgens Rutte blijven de verschillen met de PvdA en GroenLinks toch te groot.

De linkse partijen vragen zich af waaraan de VVD de afgelopen zomerweken heeft geschreven. ‘Waarom al die moeite doen als je toch niet wilt?’ Bij D66 overheerst om dezelfde reden een verbitterd soort verbazing. ‘Het is een genante vertoning’, aldus een D66’er. ‘Je schrijft een document waarover twee partijen, die eerst nog een motie van wantrouwen tegen je hebben ingediend, willen verder praten en daarna zeg je dat je er op de inhoud niet uit kan komen. Dat is een middelvinger in het gezicht van twee redelijke, linkse partijen.’

Politieke onwil

VVD en CDA wílden er niet uitkomen, concludeerden de twee linkse partijen en de Democraten dinsdag teleurgesteld. De partijen hebben de indruk dat zij er met VVD-leider Rutte waarschijnlijk nog wel uit waren gekomen. ‘Rutte is super pragmatisch’, zegt een GroenLinkser. Maar ergens in de formatie heeft hij zijn lot verbonden aan Hoekstra, menen de progressieve partijen. Zij vermoeden dat het vooral de CDA-leider is die te bang zou zijn dat twee linkse partijen de signatuur van het kabinet-Rutte IV te rood zou kleuren.

‘Het gaat om de beeldvorming’, zei Klaver na afloop van zijn gesprek met Ploumen, Rutte en Hoekstra. Daarmee bedoelt hij: het CDA en de VVD vinden het idee om samen te werken met twee linkse partijen gewoon niet goed verkoopbaar aan hun achterban. Volgens betrokkenen zou Hoekstra dinsdag tijdens de gesprekken met Hamer zijn zorgen hebben uitgesproken dat het CDA na het links verbond (17 zetels) met 14 zetels de juniorpartner in de coalitie zou worden.

De christen-democraten erkennen dat ze vrezen dat weinig van hun eigen idealen zijn terug te zien in een kabinet waarin in hun ogen niet twee, maar drie linkse partijen en drie liberale partijen zitten. Het CDA benadrukt dat niet alleen zíj iets blokkeren, maar ook Kaag. In vrijwel ieder land waar een zittend kabinet na verkiezingen opnieuw een meerderheid haalt, gaat dat kabinet door; Kaag blokkeert die optie.

Hoewel alle hoofdrolspelers zelf bepalen met wie zij willen samenwerken, is de vraag die momenteel boven het Binnenhof hangt: waarom heeft het vijf maanden moeten duren om tot dit inzicht te komen?

Betrokkenen komen niet verder dan de analyse dat ze hoopten dat de ander sneller zou toegeven. VVD en CDA hoopten dat Kaag na lang aandringen toch wilde doorregeren met de ChristenUnie of dat het linkse blok van PvdA en GroenLinks alsnog uit elkaar zou vallen. De democraten en linkse partijen hoopten op hun beurt – misschien tegen beter weten in – dat de rechtse partijen uiteindelijk toch met ze in zee zouden gaan.

Nu duidelijk is dat alle partijen zich hebben misrekend, is de verwachting dat informateur Hamer deze week de conclusies in haar eindrapport optekent: een meerderheidskabinet lijkt in dit stadium van de baan en wellicht is het verstandig om de mogelijkheid van een minderheidskabinet te onderzoeken. In welke samenstelling en met steun van wie, is voer voor het volgende gevecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden