Verbijstering bij Guardian over ingrijpen inlichtingendienst

De Britse regering had kennelijk genoeg van de onthullingen over de surveillancepraktijken van de geheime diensten en zette de Britse krant stevig onder druk.

VAN ONZE CORRESPONDENT PATRICK VAN IJZENDOORN

LONDEN - 'Vrees voel ik niet. Het zat er een beetje aan te komen. Ik stond eerder perplex toen ze die computer begonnen te vernietigen.' Sprekend met de Volkskrant kijkt Guardian-hoofdredacteur Alan Rusbridger laconiek terug op het bezoek, enkele weken geleden, van twee veiligheidsagenten van de Britse inlichtingendienst. De Britse regering had genoeg van de onthullingen in The Guardian over de verregaande surveillancepraktijken van de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten.

Over de druk die autoriteiten op de krant hebben uitgeoefend schreef Rusbridger een openhartig artikel, dat de Volkskrant vandaag publiceert. Een maand geleden werd Rusbridger gebeld door een hoge regeringsfunctionaris die dreigend meldde dat 'het spel' uit was, en dat de spullen van de klokkenluider Edward Snowden terug moesten naar de rechtmatige eigenaren: de luistervinken van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA en zijn Britse evenknie GCHQ.

De hoofdredacteur had ervoor kunnen kiezen om het via de rechter te spelen, maar tot aan het proces had de krant in dat geval niets over de afluisterzaak mogen publiceren. Anders zouden de juryleden immers bevooroordeeld kunnen raken. Om die praktische reden had hij ervoor gekozen om de spullen dan maar te laten vernietigen, in de wetenschap dat er elders ter wereld kopieën aanwezig zijn.

Zodoende had de komst van de agenten iets weg van de Nederlandse Warenautoriteit die bij de VPRO de door Hans Teeuwen gebruikte asbak komt ophalen. Machtsvertoon, aldus Rusbridger: 'Veel van onze stukken over de spionagepraktijken schrijven we nu vanuit Brazilië en de Verenigde Staten. Dat is het voordeel van de moderne wereld. We kunnen een jurisdictie uitpikken die ons het best uitkomt.'

Onthullend boek

De actie van de regering deed hem denken aan de 'Spycatcher'-affaire in de jaren tachtig. 'De regering van Margaret Thatcher heeft toen van alles geprobeerd om de publicatie van dat onthullende boek (over de Britse geheime dienst, red.) te verhinderen, en ook dat mislukte omdat het in andere landen gewoon te koop was. Peter Wright had het indertijd aan de andere kant van de wereld geschreven. Nu zie je iets soortgelijks. Door de technologie is het nog makkelijker geworden. De overheden hebben duidelijk moeite met deze ontwikkeling. Dat zag je met WikiLeaks en nu met Snowden.'

Volgens de 59-jarige Rusbridger, die sinds 1995 aan het roer staat bij The Guardian, bewijst de affaire eens te meer dat een geschreven grondwet geen luxe is. 'Artikel 1 van de Amerikaanse Grondwet is een waarborg voor journalisten. Wij moeten het doen met artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens dat veel minder sterk is', aldus Rusbridger, die en passant aankondigt dat zijn krant in de komende weken met nieuwe onthullingen zal komen op basis van de door Edward Snowden ontvreemde informatie.

De Britse regering heeft met enige vertraging gereageerd op de aanhouding en negen uur durende ondervraging, afgelopen zondag, van David Miranda, de medewerker van The Guardian en partner van de Guardian-verslaggever Glenn Greenwald die met de onthullingen van Snowden kwam. Een woordvoerder van 10 Downing Street meldde dat de vakantie vierende David Cameron op de hoogte was van Miranda's aanhouding, maar dat hij er geen opdracht toe heeft gegeven. Het Conservatieve Kamerlid David Davis uitte kritiek op zijn politieke baas. 'Natuurlijk moet de overheid de levens van haar burgers verdedigen, maar ook de waarden van een vrij land. Deze affaire is een propagandistisch geschenk voor onze vijanden. Dat is misschien nog wel het meest schadelijke.'

De affaire heeft ook geleid tot diplomatieke spanningen. De Braziliaanse regering vindt dat er 'geen rechtvaardiging is' voor de aanhouding en ontbood dinsdag de Britse ambassadeur. Eerder hadden de Brazilianen de verwachting uitgesproken dat 'Braziliaanse onderdanen voortaan gevrijwaard blijven van acties als deze'.

Het is niet voor het eerst dat de Brazilianen zich zorgen maken over het Britse anti-terreurbeleid. Acht jaar geleden werd de Braziliaanse elektricien Jean Charles de Menezes in de metro doodgeschoten nadat de politie hem per ongeluk had aangezien voor terrorist.

Vanuit Brazilië kondigde Miranda dinsdag aan dat hij met The Guardian een civiele procedure begint wegens onrechtmatige aanhouding. Ook wil hij zijn in beslag genomen spullen terug hebben. Volgens media-advocaat Mark Stephens maakt hij een goede kans. 'Het is alleen toegestaan om iemand staande te houden op verdenking van terroristische activiteiten. In het geval van Miranda wisten de autoriteiten dondersgoed dat daar geen sprake van was. Deze man is in de gaten gehouden en het moet duidelijk zijn geweest dat hij een boodschapper of journalist was.'

Dankzij de affaire-Miranda zal er hernieuwde aandacht komen voor de manier waarop de door New Labour in 2000 ingevoerde antiterreurwetgeving door de politie wordt gebruikt. Daar is al jaren kritiek op. In Londen is het voorgekomen dat mensen staande zijn gehouden omdat ze op straat foto's aan het maken waren. Op het Labour-partijcongres van 2005 werd deze wetgeving zelfs aangewend om een bejaard partijlid hardhandig uit de conferentiezaal te zetten nadat deze 'onzin' had geroepen tijdens een toespraak van de minister van Buitenlandse Zaken over de Irak-invasie.

Weinig aandacht

Vooralsnog is er in de Britse pers, ondanks het journalistieke laagseizoen, relatief weinig aandacht voor de zaak. De Sri Lankaanse Colombo Telegraph bleek meer ruimte voor de affaire te hebben ingeruimd dan de Britse Daily Telegraph. Deze hield het op een nieuwsbericht plus wat columns met de strekking: wie niet tegen de hitte kan, moet uit de keuken blijven.

The Daily Mail toonde veel meer interesse in het eerste portret van William, Kate en baby George. 'Het is opmerkelijk dat deze zaak meer debat veroorzaakt in de VS en op het vasteland dan hier', aldus Rusbridger.

Alan Rusbridger hoofdredacteur van The Guardian

pagina 29 Journalistiek wordt zo onmogelijk

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden