Verbaasd verliezer van ‘raar circus’

De burgemeesterskandidaat was verrast toen bleek dat hij het moest opnemen tegen een andere PvdA’er...

Dat ook in Eindhoven twee PvdA-kandidaten het tegen elkaar gaan opnemen in het burgemeestersreferendum op 23 januari, Ralph Pans kan er niet over uit. ‘Ik dacht: na het debacle in Utrecht zullen ze toch wel slim genoeg zijn om dat niet te doen. Het is niet positief voor de partij, als weer twee PvdA-kandidaten zo’n circuit ingaan waarvan mensen een wrange smaak in de mond krijgen.’

De verliezer van het Utrechtse burgemeestersreferendum biedt in De slag om de Domstad een kijkje achter de schermen van deze ‘volledig mislukte’ verkiezing. Slechts 9 procent van de stemmers kwam 10 oktober opdagen in de strijd tussen de twee PvdA-kandidaten. De gemeenteraad wees daarna het Tweede-Kamerlid Aleid Wolfsen, die de meeste stemmen verwierf, aan als de nieuwe Utrechtse burgemeester.

VNG-voorzitter Pans (56) haalt in zijn boek, dat maandag verschijnt, hard uit naar zijn tegenkandidaat. Zijn campagneteam persifleerde na afloop ‘het handjevol oneliners van Wolfsen die wij steeds weer hadden moeten aanhoren, zoals zijn typering van Utrecht als een ‘fascinérende stad’, de ‘Mechelse herdershonden’ waarmee hij ’s nachts door Kanaleneiland had gelopen en zijn ‘team van enthousiaste jonge mensen’.’

Volgens Pans durfde Wolfsen zich in zijn campagne nauwelijks uit te spreken over heikele kwesties en benadrukte Wolfsen ten onrechte dat de stad onveilig zou zijn. Pans vindt, ‘op basis van de politiecijfers’, Utrecht geen onveilige stad, op enkele wijken na.

Maar Pans is meer dan een slecht verliezer; doel van het boek is niet het geven van een trap na aan zijn tegenkandidaat. ‘Het is geschreven uit verbazing. In alle stadia van het proces zijn opmerkelijke dingen gebeurd.’

Pans schrijft hoe hij in de loop van mei werd gebeld of hij op Utrecht wilde solliciteren door Pierre Heijnen, de PvdA-burgemeesterslobbyist in de Tweede Kamer. Pans, die eerder burgemeester was in Almere, twijfelde aanvankelijk.

Hij vroeg zich onder meer af of hij als VNG-baas wel campagne kon gaan voeren in één gemeente. Pans vroeg raad aan de Haagse burgemeester Deetman. Die zei tegen Pans dat hij ervoor moest gaan.

Later in de campagne werd het Pans nagedragen dat zijn sollicitatie zou zijn voorgekookt in de Haagse achterkamertjes; en ook dat hij het niet zo erg zou vinden als hij zou verliezen. Volgens Pans was dat laatste een hardnekkig en voor hem noodlottig misverstand, dat was ontstaan omdat hij verkeerd zou zijn geciteerd in een lokale krant.

Wolfsen profileerde zich ondertussen door te benadrukken dat hij uit eigen beweging had gesolliciteerd. Volgens Pans echter heeft het Utrechtse PvdA-Kamerlid Hans Spekman Aleid Wolfsen aangespoord op de vacature Utrecht te reageren, nadat Spekman had gehoord van Pans kandidatuur. Spekman zou Pans niet zo hebben zien zitten als de burgemeester van zijn stad, omdat Pans en hij het in VNG-verband niet eens waren geweest over de behandeling van uitgeprocedeerde asielzoekers. Later in de campagne heeft de in Utrecht populaire Spekman zich openlijk achter Wolfsen geschaard.

Tot de avond van 13 september, toen de twee kandidaten in het Utrechtse burgemeestersreferendum werden bekendgemaakt, had Pans er geen idee van wie zijn rivaal was. Hij had absoluut geen rekening gehouden met de mogelijkheid dat hij het zou moeten opnemen tegen een partijgenoot, schrijft hij. Hij had eerder gedacht aan Paul Rosenmöller of VVD’er Jozias van Aartsen als tegenkandidaat.

Het is een van de weinige verwijten die hij zichzelf maakt. In het tweede en laatste gesprek met de vertrouwenscommissie van de gemeenteraad, die de twee kandidaten heeft geselecteerd, maakt Pans naar zijn zeggen ‘een belangrijke inschattingsfout’. Voorzitter Gilbert Isabella vroeg hem nadrukkelijk of er een kans was dat hij zich zou terugtrekken, in het geval dat hij zou worden aangewezen als één van de twee kandidaten. ‘Ik had een voorbehoud moeten maken voor één bijzonder geval, namelijk als de commissie zou besluiten om twee PvdA-kandidaten aan te wijzen.’ Als hij dat had geweten, zegt hij nu, ‘was hij zeker geen onderdeel geweest van dat rare circus’.

Want het imago van het referendum, dat de bijnaam ‘fopspeenverkiezing’ had opgeplakt gekregen, was in Utrecht al slecht vóór het bekend worden van de kandidaten. Het besluit ertoe was met een minimale meerderheid in de gemeenteraad genomen, en een populaire lokale kandidaat, Henk Westbroek, was in een vroeg stadium ‘een beetje laf’ door de vertrouwenscommissie afgeserveerd. Dat de vertrouwenscommissie in een bij voorbaat omstreden referendum kiest voor twee PvdA’ers, met het argument dat het de beste twee kandidaten zijn, noemt Pans dan ook politiek onverstandig.

Van PvdA-strateeg Jacques Monasch kreeg hij meteen na het bekend worden van de twee namen het advies de gang van zaken te attaqueren, met een oproep de strijd open te breken voor kandidaten van andere partijen. Pans zou pas later in de strijd deze oproep doen.

Die oproep om het referendum open te breken twee weken voor de verkiezingsdatum sloeg in als een bom. Volgens Pans was de meerderheid van de Utrechters het met hem eens – peilingen gaven hem daarin gelijk. Maar de Utrechtse politiek reageerde furieus. Loco-burgemeester Harm Janssen deed zijn oproep af als een ‘verkiezingsstunt’. Die uitlating was volgens Pans in strijd met de gevraagde objectiviteit van de gemeente bij het referendum.

Na een chaotisch verlopen spoeddebat op 27 september meldde burgemeester Annie Brouwer dat het volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken wettelijk niet mogelijk was de verkiezing open te breken. Pas na het referendum kreeg Pans de tekst van Binnenlandse Zaken in handen, waaruit volgens hem helemaal niet bleek dat het onmogelijk was geweest. ‘Er was daar op zijn minst iets geks aan de hand’, zegt Pans.

Zijn conclusie: ‘Laten we alsjeblieft meteen stoppen met het burgemeestersreferendum dat nu vlees noch vis is. Het is geen verkiezing, omdat er maar twee voorgeselecteerde kandidaten zijn, en het is geen benoeming.’ Het instrument had ‘nog zin toen het erop leek dat het een tussenfase was op weg naar de rechtstreeks gekozen burgemeester’. ‘Maar nu die er niet komt, is het burgemeestersreferendum zinloos.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden