ANALYSE

Verbaal onaantastbare Rutte wekt irritatie oppositie

Premier Rutte houdt al vijf jaar stand, schijnbaar ongrijpbaar.

'Rutte weet dat het om de eerste publicitaire klap gaat'Beeld Lumine.nl

De premier wist zich even geen houding te geven.

Nagenoeg de voltallige oppositie steunde een motie van afkeuring tegen hem en tegen zijn beleid. Toen dat woensdagavond tot Mark Rutte doordrong, boog hij zich voorover en begon wat te kriebelen op een blaadje, alsof hij er een aantekening van moest maken dat zelfs Kees van der Staaij, de leider van de gezagsgetrouwe SGP met wie hij nu al vijf jaar een innige band cultiveert, hem liet vallen.

Niets had gewerkt. De smeekbedes niet ('we hebben altijd in goed vertrouwen samengewerkt'), de dramatische knieval niet. De verklaring die hij gaf voor zijn 'ongelooflijke stommiteit' was doodgeslagen als verschaald bier in een glas.

De premier beweerde dat hij vorige week vrijdag na afloop van de ministerraad twee elementen uit het rapport van de onderzoekscommissie onnodig met elkaar had verknoopt ('voor de fijnproevers: pagina 259 met pagina 272'). 'Daardoor heb ik aanleiding gegeven om het vermoeden te laten rijzen dat ik mij niet kan vinden in de conclusies.'

Een aanleiding voor een vermoeden...

In het verleden was er misschien een discussie ontstaan over wat Rutte nou precies had gezegd of wat er dan werkelijk op pagina 259 en pagina 272 stond. Dit keer niet. De oppositieleiders hadden zich 's ochtends tijdens een uur durend krijgsberaad voorgenomen om niet meer te verdwalen in Ruttes doolhof. Zoals een oppositiebron het na afloop verwoordde: 'De houding was: lul maar een eind weg.'

En dat terwijl het de premier zo makkelijk afging de afgelopen vijf jaar. Hij is 'de Mohammed Ali van de politiek' genoemd (dansen als een vlinder, steken als een wesp), 'een superdebater', 'de verbale virtuoos' en grootmeester in 'sprezzatura' (vakmanschap verhuld door nonchalance).

De één zag een natuurtalent, de ander een tovenaarsleerling van debatcoaches en mediatrainers.

Rutte zelf kiest voor de eerste variant. Bij het tv-programma College Tour werd het hem op de man af gevraagd: welke mediatrainingen volgde u? Antwoord van de premier: 'Geen. En dit is het geheim: nooit, nooit naar mediatraining... Heb ik oprecht nooit gehad.'

Dat vonden zelfs partijgenoten vreemd. Mediatraining is sinds jaar en dag onderdeel van de opleidingen binnen de VVD en de jongerenorganisatie JOVD, waarvan Rutte voorzitter was. Toen Rutte in 2006 aantrad als lijsttrekker van de VVD kregen de eerste veertig kandidaten van de lijst allemaal mediatraining, staat in het VVD-jaarverslag. Het televisieprogramma Profiel toonde aan dat de premier lessen kreeg bij Speech Republic, een bureau dat technieken afkijkt van Amerikaanse stand-upcomedians. En voormalig communicatieadviseur Ton Elias, nu VVD-Kamerlid, zei: 'Ik heb hem zelf getraind in 2002. Hij doet het goed.'

Beeld anp

Lievelingstactiek

Is zoiets een leugen van Rutte? Zo'n botte vraag zal altijd stuiten op een lievelingstactiek van de premier: de semantische discussie. Want wat is mediatraining? Natuurlijk, Rutte krijgt weleens adviezen en hij brainstormt met allerlei mensen, maar dan heb je het nog niet over mediatraining. Dat is oprecht iets heel anders.

Het is een terugkerend patroon: is er gezegd wat er is gezegd of toch niet? Zolang het daarover gaat, gaat het niet over de inhoud. Iedere politicus doet het, maar bijna niemand zo vol overgave als de premier.

Rutte wist dankzij semantiek ook te voorkomen dat het inmiddels beruchte verslag van een ambtelijk gesprek met Fred Teeven over de schikking met Cees H. naar buiten kwam. Er was namelijk helemaal geen gespreksverslag, zei hij tijdens een debat in maart 2015. Dat had de oppositie verkeerd begrepen. Een uitgetikte tekst met de paraaf van Teeven was volgens Rutte 'een persoonlijke notitie' van een ambtenaar. 'Heel ingewikkeld' om dat openbaar te maken.

Zo zijn er meer terugkerende technieken. Een belangrijke les bij de mediatrainingen die Rutte nooit heeft gevolgd: ga niet mee in de aannames van de vragensteller. Rutte past die ontwijkingmanoeuvre tot in de perfectie toe.

Welke mediatrainingen volgde u? De premier: 'Geen. En dit is het geheim: nooit, nooit naar mediatraining.'

Communicatieadviseur Ton Elias, nu VVD-Kamerlid: 'Ik heb hem zelf getraind in 2002. Hij doet het goed.'

Neem een voorval uit 2011. Rutte zei destijds na een Europese top dat EU-lidstaten voor 59 miljard aan steun voor Griekenland zouden betalen. In werkelijkheid was het 109 miljard.

De oppositie sleep de messen. Waarom stelde de premier het bedrag lager voor dan het was? Probeerde hij de sceptische Nederlanders gerust te stellen?

Maar over die vragen ging het debat uiteindelijk niet. Rutte bestreed namelijk dat hij verkeerde informatie had gegeven, ook al leek dat evident. 59 miljard is toch geen 109 miljard? Jawel, zei Rutte, 59 miljard is ook 109 miljard.

Het was slechts 'een communicatiefout'. Helaas had hij zijn berekening op een andere looptijd gebaseerd dan de andere regeringsleiders en de Europese commissie - tot 2014 in plaats van tot 2020. Vervolgens maakte hij telkens weer in ijltempo een sommetje dat bijna niet te volgen was, maar waarvan de uitkomst was dat zijn 59 miljard uit 2014, in 2020 inderdaad 109 miljard was. Rutte: 'Ik heb een ongelukkige som gemaakt, maar de berekening klopte.'

Schadevrij afhandelen

Hij is al zo vaak de ongrijpbare geweest. De persconferentie na de ministerraad levert zelden nieuwe inzichten op en de premier gaat er prat op dat het 'wekelijks interview met de minister-president' bijna nooit het journaal haalt wegens een chronisch gebrek aan nieuwswaardige quotes. In de spaarzame kranteninterviews hamert hij op de geijkte VVD-punten: financiële degelijkheid, veiligheid, immigratie.

Iedereen die een lastige vraag stelt, weet dat Rutte net als veel andere politici een direct antwoord probeert te vermijden. Journalisten slagen er zelden in om dat te ontregelen.

Een voorbeeld uit 2013. Nederland verloor zijn AAA-status. Een NOS-verslaggever wilde tijdens de persconferentie weten of dat niet erg pijnlijk was voor een premier die zo hecht aan die status. Het antwoord van Rutte: 'We hebben nooit over de triple A gesproken. Ik daag u uit archiefbeelden te vinden waar ik dat zeg.'

De journalist mompelde nog wat, maar de premier wilde er niets van weten. Bij nader onderzoek van het Algemeen Dagblad bleek dat de premier had gebluft. Hij had bij een persconferentie in 2011 bijvoorbeeld nog over 'het middelgrote triple A-land Nederland' gesproken. En zo waren er nog minstens twee voorbeelden te vinden. Maar toen was Rutte al ontsnapt. Bij de persconferentie een week later speelden andere onderwerpen.

Rutte moet altijd verder. Een interview schadevrij afhandelen, een debat doorkomen, een persconferentie doorstaan. 'The first law of politics is survival', luidt de Amerikaanse wijsheid. En de premier kent zijn klassieken.

De wet van overleven geldt des te meer nu de guillotine altijd in gebruik is op sociale media en traditionele media hun loyaliteiten hebben afgezworen. Rutte weet dat het om de eerste publicitaire klap gaat. Hoe hij zich door het eerste spannende moment heen slaat, krijgt meer aandacht dan de correcties en kritieken die daar later mogelijk op volgen. Vandaag telt.

De premier doet zijn intrede in het parlement.Beeld anp

Soms meedogenloos

Hij staat daar zeker niet alleen in. Ivo Opstelten informeerde de Kamer verkeerd over de Teevendeal en hield daarna vol dat het niet zo was. Alleen dankzij het doorzettingsvermogen van een Nieuwsuur-journalist kwam het uit. Vaak duurt het langer en is de politicus al weer vertrokken. Lees het Fyra-rapport over het debacle met de hogesnelheidstrein. PvdA'ers, CDA'ers, VVD'ers: bijna alle betrokken bewindspersonen informeerden de Kamer onvolledig, onjuist of zelfs misleidend over de problemen. Iedereen overleefde, behalve Wilma Mansveld die de hete aardappel als laatste in handen kreeg.

Rutte is een overlever en soms een meedogenloze. Neem Emile Roemer. Bij het eerste cruciale lijsttrekkersdebat stelde de SP-leider een vraag aan de premier: 'Legt u mij en Nederland nou eens uit waarom u nou zo voor het verhogen van het eigen risico bent?'

Rutte liet een stilte vallen, keek een beetje verbaasd naar de presentator en zei stellig: 'Ik bén niet voor het verhogen van het eigen risico.' Roemer was eerst verbouwereerd en daarna verongelijkt. 'U bent fors voor het verhogen van het eigen risico.' Rutte: 'Nee, hoor.'

De SP-leider verwees naar het VVD-verkiezingsprogramma, naar de begrotingsafspraken onder zijn verantwoordelijkheid. Rutte bleef met het hoofd schudden. Daarna voegde hij eraan toe dat Roemer het niet goed had begrepen, een dodelijk verwijt omdat er juist twijfels bestonden over de competenties van de SP'er als potentiële premier.

Later bleek uit de feitencheck van diverse media dat Rutte wel degelijk voor een hoger eigen risico was, al heette dat in het VVD-programma 'meer eigen betalingen'. Ook de onafhankelijke rekenmeesters van het CPB beschouwden dat als een verhoging van het eigen risico. Maar Rutte had toen al het rechtstreekse duel met de schutterende Roemer gewonnen. Live op tv, toen het erom ging.

Een andere techniek: niet weifelen, niet nuanceren. Power, power, power. De premier toont nooit twijfels, zeker niet als hij iets discutabels zegt. Ook dat bleek bij de Teevendeal. Het was volgens Rutte volstrekt vanzelfsprekend dat Kamerleden van de coalitie aanschuiven voor overleg. Zo gaat het nu eenmaal in een coalitieland. Wie dat niet begrijpt, is naïef. Een 'lieve schat', zoals Rutte zich soms laat ontglippen.

Het is misschien de praktijk, maar staatsrechtelijk is het discutabel. Een parlementariër behoort de regering te controleren. Het onnavolgbare is dat Rutte een ademstoot later weer net zo makkelijk een heel rigide, ogenschijnlijk staatsrechtelijk argument hanteert. Zo beweerde hij dat het 'staatsrechtelijk onkies' was om Teeven te vragen naar zijn deal met Cees H.. Dat gaat namelijk over Teevens rol als officier van justitie. Waarom dat onkies is, bleef onduidelijk. Een premier vraagt bij het aantreden van een bewindspersoon ook naar diens verleden. Bovendien: Opstelten vroeg Teeven wél naar zijn deal met Cees H.. Een topambtenaar ook. Kamerlid Dijkhoff ook. Alleen in het geval van de premier is het 'onkies'. Zo is het nu eenmaal, aldus Rutte. Of, zoals zijn oude strijdkameraad Ivo Opstelten, het altijd zei: 'Dit zijn de feiten.'

De stelligheid van de premier heeft soms absurdistische gevolgen. Na de aanslagen in Parijs zei Rutte dat Nederland in oorlog is met IS. Toen een journalist opmerkte dat hij daarmee iets nieuws zei, ontkende de VVD'er dat. 'Ik herhaal letterlijk wat ik eerder zei.'

Journalisten konden dat na afloop van de persconferentie nergens terugvinden. Uiteindelijk stuurde de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) een mail naar de NOS waaruit bleek dat Rutte tijdens een persconferentie op 4 september inderdaad het o-woord had gebezigd. Citaat: 'Ja, ISIS is de vijand en daarmee zijn we dan ook in oorlog.'

Daarmee leek de zaak afgedaan. Alleen bleek het citaat niet te bestaan. De Correspondent ging op onderzoek uit en constateerde dat Rutte dat helemaal niet op 4 september had gezegd.

'Een misverstand', erkende de RVD. Door een menselijke fout 'bij de knipseldienst'. Dat zou de RVD overigens ook zelf hebben laten weten aan de NOS, nog voor de publicatie van de Correspondent. Wat overeind blijft: Rutte zei dat hij het o-woord eerder had gebruikt, dat is niet waar. Maar toen dat vaststond, was de karavaan al weer verder getrokken.

Roemer: 'Legt u mij en Nederland nou eens uit waarom u nou zo voor het verhogen van het eigen risico bent?'

Rutte: 'Ik bén niet voor het verhogen van het eigen risico.'

Diverse media wijzen er later op dat Rutte wel degelijk voor een hoger eigen risico was, al heette dat in het VVD-programma 'meer eigen betalingen'.

Vaker onder vuur

Er zijn verzachtende omstandigheden aan te dragen voor Ruttes lat-relatie met de waarheid: hij is de politicus op wie iedereen let. Hij moet iedere dag commentaar geven op tal van zaken, een vergissing is snel gemaakt en de publieke vergevingsgezindheid is minimaal. Rutte ligt vaker onder vuur en neemt daardoor vaker zijn toevlucht tot debattrucs en interviewtechnieken. Hij doet wat alle politici doen. Alleen beter en frequenter.

Er zijn ook strengere oordelen te horen. De premier is geen man die gebukt gaat onder heel scherpe opvattingen. Zelfs binnen de VVD wordt soms met verbazing gekeken hoe de premier zonder enige moeite liberale stokpaardjes kan opgeven. Hij wordt omschreven als 'a man for all seasons'. In alles flexibel, en dus ook in de waarheid.

Zelf presenteert hij zijn koerswijzigingen altijd als volstrekt logisch. Het ene moment moet hij niets hebben van het stroperige polderoverleg, het andere moment is hij in extase bij het afsluiten van een sociaal akkoord.

'Niets overtuigt meer dan een overtuiging', zei ooit de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson, wiens biografieën Rutte heeft verslonden. Johnson werd door zijn tegenstanders ook gezien als een opportunist, maar medewerkers keken juist vaak in verwondering toe hoe hij zichzelf kon dwingen en disciplineren om vurig te geloven in een nieuw standpunt. Bij Rutte lijkt dat patroon ook zichtbaar: hij gelooft wat hij verkoopt en daardoor geloven anderen het ook.

Rutte in 2013: 'We hebben nooit over de triple A gesproken. Ik daag u uit archiefbeelden te vinden waar ik dat zeg.'

AD: Bij een persconferentie in 2011 heeft Rutte over 'het middelgrote triple A-land Nederland' gesproken.

Hij houdt zo nu al vijf jaar stand, helemaal boven op de apenrots, maar nu dreigt de sleet er langzaam op te komen. Journalisten wantrouwen hem openlijk en ook dat is een patroon: media kunnen een politicus uiteindelijk affakkelen om precies de kwaliteiten die ze bij zijn start nog zo hebben geprezen. Ook collega-politici reageren inmiddels cynisch op Ruttes 'woordspelletjes'.

Is de magie uitgewerkt?

Niet vanzelfsprekend. Op het Binnenhof is rancune een luxe die niemand zich kan permitteren. Uiteindelijk moet er altijd weer samengewerkt worden. Dat geldt door de versnippering in de politiek en de verschillende verhoudingen in Eerste en Tweede Kamer meer dan ooit: partijen moeten in almaar wisselende samenstelling zaken voor elkaar krijgen.

En Rutte is een aardige man die iedereen meeneemt naar zijn favoriete toko waar ze nog bier drinken uit een flesje. Altijd gezellig. Er is kritiek, maar tegelijkertijd leeft bij collega's ook het besef dat Rutte heel goed is in wat hij doet. Op het Binnenhof heet dat vakmanschap. Menigeen gaat ervan uit dat de historicus ook de volgende keer de lijsttrekker is van de VVD. En dat het heel moeilijk kan worden om zonder de VVD, zonder Rutte een coalitie te vormen.

De premier moet vooral de twijfels van de kiezers overwinnen, waarvoor peilingen wel indicaties geven. Wat in zijn voordeel werkt, is juist de snelle opeenvolging van incidenten en nieuwsverhalen. Ook dat is al beschreven in Amerikaanse boeken: journalisten en kiezers kijken altijd vooruit naar het volgende verhaal. Omdat de nieuwscyclus - het begin en einde van een verhaal - in een competitief medialandschap met non-stop aanbod steeds sneller verloopt, vergeten mensen ook sneller oude affaires en voorvallen.

Wie heeft de trucs van Rutte nog voor ogen als straks de nieuwe campagne bezig is? Wie herinnert zich de motie van afkeuring nog? In een politiek waarin alleen vandaag telt, is er geen gisteren.

En Rutte is tot nu toe de man van vandaag.

Rutte na de aanslagen in Parijs: Nederland is in oorlog met IS. 'Ik herhaal letterlijk wat ik eerder zei.'

Journalisten kunnen een dergelijk citaat niet vinden. De RVD vindt wel iets, maar dat blijkt bij nader inzien op een 'misverstand' te berusten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden