ANALYSE

Verbaal onaantastbare Rutte wekt irritatie oppositie

Premier Rutte houdt al vijf jaar stand, schijnbaar ongrijpbaar.

'Rutte weet dat het om de eerste publicitaire klap gaat' Beeld Lumine.nl

De premier wist zich even geen houding te geven.

Nagenoeg de voltallige oppositie steunde een motie van afkeuring tegen hem en tegen zijn beleid. Toen dat woensdagavond tot Mark Rutte doordrong, boog hij zich voorover en begon wat te kriebelen op een blaadje, alsof hij er een aantekening van moest maken dat zelfs Kees van der Staaij, de leider van de gezagsgetrouwe SGP met wie hij nu al vijf jaar een innige band cultiveert, hem liet vallen.

Niets had gewerkt. De smeekbedes niet ('we hebben altijd in goed vertrouwen samengewerkt'), de dramatische knieval niet. De verklaring die hij gaf voor zijn 'ongelooflijke stommiteit' was doodgeslagen als verschaald bier in een glas.

De premier beweerde dat hij vorige week vrijdag na afloop van de ministerraad twee elementen uit het rapport van de onderzoekscommissie onnodig met elkaar had verknoopt ('voor de fijnproevers: pagina 259 met pagina 272'). 'Daardoor heb ik aanleiding gegeven om het vermoeden te laten rijzen dat ik mij niet kan vinden in de conclusies.'

Een aanleiding voor een vermoeden...

In het verleden was er misschien een discussie ontstaan over wat Rutte nou precies had gezegd of wat er dan werkelijk op pagina 259 en pagina 272 stond. Dit keer niet. De oppositieleiders hadden zich 's ochtends tijdens een uur durend krijgsberaad voorgenomen om niet meer te verdwalen in Ruttes doolhof. Zoals een oppositiebron het na afloop verwoordde: 'De houding was: lul maar een eind weg.'

En dat terwijl het de premier zo makkelijk afging de afgelopen vijf jaar. Hij is 'de Mohammed Ali van de politiek' genoemd (dansen als een vlinder, steken als een wesp), 'een superdebater', 'de verbale virtuoos' en grootmeester in 'sprezzatura' (vakmanschap verhuld door nonchalance).

De één zag een natuurtalent, de ander een tovenaarsleerling van debatcoaches en mediatrainers.

Rutte zelf kiest voor de eerste variant. Bij het tv-programma College Tour werd het hem op de man af gevraagd: welke mediatrainingen volgde u? Antwoord van de premier: 'Geen. En dit is het geheim: nooit, nooit naar mediatraining... Heb ik oprecht nooit gehad.'

Dat vonden zelfs partijgenoten vreemd. Mediatraining is sinds jaar en dag onderdeel van de opleidingen binnen de VVD en de jongerenorganisatie JOVD, waarvan Rutte voorzitter was. Toen Rutte in 2006 aantrad als lijsttrekker van de VVD kregen de eerste veertig kandidaten van de lijst allemaal mediatraining, staat in het VVD-jaarverslag. Het televisieprogramma Profiel toonde aan dat de premier lessen kreeg bij Speech Republic, een bureau dat technieken afkijkt van Amerikaanse stand-upcomedians. En voormalig communicatieadviseur Ton Elias, nu VVD-Kamerlid, zei: 'Ik heb hem zelf getraind in 2002. Hij doet het goed.'

Beeld anp

Lievelingstactiek

Is zoiets een leugen van Rutte? Zo'n botte vraag zal altijd stuiten op een lievelingstactiek van de premier: de semantische discussie. Want wat is mediatraining? Natuurlijk, Rutte krijgt weleens adviezen en hij brainstormt met allerlei mensen, maar dan heb je het nog niet over mediatraining. Dat is oprecht iets heel anders.

Het is een terugkerend patroon: is er gezegd wat er is gezegd of toch niet? Zolang het daarover gaat, gaat het niet over de inhoud. Iedere politicus doet het, maar bijna niemand zo vol overgave als de premier.

Rutte wist dankzij semantiek ook te voorkomen dat het inmiddels beruchte verslag van een ambtelijk gesprek met Fred Teeven over de schikking met Cees H. naar buiten kwam. Er was namelijk helemaal geen gespreksverslag, zei hij tijdens een debat in maart 2015. Dat had de oppositie verkeerd begrepen. Een uitgetikte tekst met de paraaf van Teeven was volgens Rutte 'een persoonlijke notitie' van een ambtenaar. 'Heel ingewikkeld' om dat openbaar te maken.

Zo zijn er meer terugkerende technieken. Een belangrijke les bij de mediatrainingen die Rutte nooit heeft gevolgd: ga niet mee in de aannames van de vragensteller. Rutte past die ontwijkingmanoeuvre tot in de perfectie toe.

Welke mediatrainingen volgde u? De premier: 'Geen. En dit is het geheim: nooit, nooit naar mediatraining.'

Communicatieadviseur Ton Elias, nu VVD-Kamerlid: 'Ik heb hem zelf getraind in 2002. Hij doet het goed.'

Neem een voorval uit 2011. Rutte zei destijds na een Europese top dat EU-lidstaten voor 59 miljard aan steun voor Griekenland zouden betalen. In werkelijkheid was het 109 miljard.

De oppositie sleep de messen. Waarom stelde de premier het bedrag lager voor dan het was? Probeerde hij de sceptische Nederlanders gerust te stellen?

Maar over die vragen ging het debat uiteindelijk niet. Rutte bestreed namelijk dat hij verkeerde informatie had gegeven, ook al leek dat evident. 59 miljard is toch geen 109 miljard? Jawel, zei Rutte, 59 miljard is ook 109 miljard.

Het was slechts 'een communicatiefout'. Helaas had hij zijn berekening op een andere looptijd gebaseerd dan de andere regeringsleiders en de Europese commissie - tot 2014 in plaats van tot 2020. Vervolgens maakte hij telkens weer in ijltempo een sommetje dat bijna niet te volgen was, maar waarvan de uitkomst was dat zijn 59 miljard uit 2014, in 2020 inderdaad 109 miljard was. Rutte: 'Ik heb een ongelukkige som gemaakt, maar de berekening klopte.'

Schadevrij afhandelen

Hij is al zo vaak de ongrijpbare geweest. De persconferentie na de ministerraad levert zelden nieuwe inzichten op en de premier gaat er prat op dat het 'wekelijks interview met de minister-president' bijna nooit het journaal haalt wegens een chronisch gebrek aan nieuwswaardige quotes. In de spaarzame kranteninterviews hamert hij op de geijkte VVD-punten: financiële degelijkheid, veiligheid, immigratie.

Iedereen die een lastige vraag stelt, weet dat Rutte net als veel andere politici een direct antwoord probeert te vermijden. Journalisten slagen er zelden in om dat te ontregelen.

Een voorbeeld uit 2013. Nederland verloor zijn AAA-status. Een NOS-verslaggever wilde tijdens de persconferentie weten of dat niet erg pijnlijk was voor een premier die zo hecht aan die status. Het antwoord van Rutte: 'We hebben nooit over de triple A gesproken. Ik daag u uit archiefbeelden te vinden waar ik dat zeg.'

De journalist mompelde nog wat, maar de premier wilde er niets van weten. Bij nader onderzoek van het Algemeen Dagblad bleek dat de premier had gebluft. Hij had bij een persconferentie in 2011 bijvoorbeeld nog over 'het middelgrote triple A-land Nederland' gesproken. En zo waren er nog minstens twee voorbeelden te vinden. Maar toen was Rutte al ontsnapt. Bij de persconferentie een week later speelden andere onderwerpen.

Rutte moet altijd verder. Een interview schadevrij afhandelen, een debat doorkomen, een persconferentie doorstaan. 'The first law of politics is survival', luidt de Amerikaanse wijsheid. En de premier kent zijn klassieken.

De wet van overleven geldt des te meer nu de guillotine altijd in gebruik is op sociale media en traditionele media hun loyaliteiten hebben afgezworen. Rutte weet dat het om de eerste publicitaire klap gaat. Hoe hij zich door het eerste spannende moment heen slaat, krijgt meer aandacht dan de correcties en kritieken die daar later mogelijk op volgen. Vandaag telt.

De premier doet zijn intrede in het parlement. Beeld anp

Soms meedogenloos

Hij staat daar zeker niet alleen in. Ivo Opstelten informeerde de Kamer verkeerd over de Teevendeal en hield daarna vol dat het niet zo was. Alleen dankzij het doorzettingsvermogen van een Nieuwsuur-journalist kwam het uit. Vaak duurt het langer en is de politicus al weer vertrokken. Lees het Fyra-rapport over het debacle met de hogesnelheidstrein. PvdA'ers, CDA'ers, VVD'ers: bijna alle betrokken bewindspersonen informeerden de Kamer onvolledig, onjuist of zelfs misleidend over de problemen. Iedereen overleefde, behalve Wilma Mansveld die de hete aardappel als laatste in handen kreeg.

Rutte is een overlever en soms een meedogenloze. Neem Emile Roemer. Bij het eerste cruciale lijsttrekkersdebat stelde de SP-leider een vraag aan de premier: 'Legt u mij en Nederland nou eens uit waarom u nou zo voor het verhogen van het eigen risico bent?'

Rutte liet een stilte vallen, keek een beetje verbaasd naar de presentator en zei stellig: 'Ik bén niet voor het verhogen van het eigen risico.' Roemer was eerst verbouwereerd en daarna verongelijkt. 'U bent fors voor het verhogen van het eigen risico.' Rutte: 'Nee, hoor.'

De SP-leider verwees naar het VVD-verkiezingsprogramma, naar de begrotingsafspraken onder zijn verantwoordelijkheid. Rutte bleef met het hoofd schudden. Daarna voegde hij eraan toe dat Roemer het niet goed had begrepen, een dodelijk verwijt omdat er juist twijfels bestonden over de competenties van de SP'er als potentiële premier.

Later bleek uit de feitencheck van diverse media dat Rutte wel degelijk voor een hoger eigen risico was, al heette dat in het VVD-programma 'meer eigen betalingen'. Ook de onafhankelijke rekenmeesters van het CPB beschouwden dat als een verhoging van het eigen risico. Maar Rutte had toen al het rechtstreekse duel met de schutterende Roemer gewonnen. Live op tv, toen het erom ging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden