Veranderpolitici (Gerectificeerd)

Modegevoeligheid, onoverzichtelijkheid en politieke richtingloosheid leidden ertoe dat de uitkeringsfabriek UWV een schoolvoorbeeld werd van besturen op de tast...

Twee bescheiden berichten achter uit de krant. De achterstand van de uitkeringsinstantie UWV bij het behandelen van bezwaarschriften is zo groot, dat de regering overweegt de invoering van de nieuwe, strengere WAO uit te stellen. Dat was dinsdag. Drie dagen eerder: onderzoek wijst uit dat de sollicitatieplicht voor oudere werklozen totaal zinloos is. Bedrijven weigeren eenvoudigweg ouderen aan te nemen. Arbeidsvoorziening CWI en UWV blijven evenwel streng: wie één bij voorbaat nutteloze sollicitatiebrief niet schrijft, wordt vier maanden 20 procent gekort op zijn uitkering.

Het volk mort, uitkeringsinstelling UWV is evenmin opgewekt. Men schrijft mij vanuit het UWV-gebouw boos. Ze hebben daar heus niet zelf verzonnen dat werknemers van 57,5 jaar en ouder moeten blijven solliciteren. 'Wie heeft er ooit bedacht dat er één uitkeringsinstantie moest komen? De politiek. Heeft iemand ooit de moeite genomen te onderzoeken welk een mega operatie de vorming van het UWV eigenlijk is? Uitvoeringsproblemen? Is het een wonder!'

Nee, een wonder is het niet. Als je je ingraaft in de geschiedenis van de sociale verzekeringen, verwonder je je er eerder over dat er één uitkering op tijd wordt betaald. Ik las het boek Publiek verzekerd (2004) over de totstandkoming van het UWV (1993-2003). En sprak met auteur prof. dr. Hans Bekke (64), tot voor kort bijzonder hoogleraar Bestuurskunde. Taaie materie, opgeschreven in zinnen die niet tot een punt willen komen voordat er vier afkortingen zijn gepasseerd. Toch schuilt een tragische schoonheid in die onvermijdelijke opeenvolging van herschikkingen, reorganisaties en fusies. Je weet hoe het afloopt - het loopt niet af, het gaat eeuwig door. Schrijver Bekke had zijn motto goed gekozen uit Lampedusa's Il Gattopardo: 'Als we willen dat alles blijft zoals het is, dan moeten we zorgen dat alles verandert.'

Bekke noemt de samensmelting van de sociale verzekeringen in het UWV de grootste naoorlogse operatie in de verzorgingsstaat. Miljarden gaan er om, voor meer dan een miljoen uitkeringstrekkers, tienduizenden verdienen er hun brood. En het UWV is een achttien karaats politiek product. Ruim dertig jaar sleutelde men al aan de sociale zekerheid. Het stokte in de befaamde Hollandse bestuursstroop. Adviesaanvragen bleven tien jaar liggen. Verandering werd gesmoord in de Bermudadriehoek tussen overheid, werkgevers en werknemers. Tot begin jaren negentig in één klap alles anders werd. Een parlementaire enquête wees uit hoe vakbonden en werkgevers personeel en masse in de WAO loosden. Paars ruilde de tripartite traagheid voor het primaat van de politiek.

Vanaf dat moment maakte de stroop plaats voor veranderkoorts. Waarheen de weg voert, is vaak niet duidelijk, als het maar niet achteruit is. Dat geldt niet alleen voor de sociale zekerheid maar voor de hele overheid. Je kunt geen publieke sector noemen of het roer moet nog acht keer om. Ziektekosten, gemeentefusies, kiesstelsel, onderwijshervormingen.

Voeg daarbij de conjunctuur van het politieke midden. Naarmate het doel onhelderder werd, nam de windgevoeligheid toe. Bestuurlijke modes namen de plaats in van politieke doelen. 'Vage frasen', zegt Bekke. Klantgerichtheid, maatwerk, reïntegratie, prikkels, contracten, aanbesteding, monitoren. Abstracte begrippen, bruikbaar om om het even welke oplossing te rechtvaardigen. Hans Bekke spreekt er ontnuchterend over. 'De rol van mode is heel groot - überhaupt in Nederland. Dat komt door de managerswaan. Kijk naar de Rijksdienst. Die wordt tegenwoordig bestuurd door topmanagers die zo snel rouleren dat ze niets meer van de inhoud mógen weten.'

Die waan neemt exponentieel toe als het om ingewikkelde zaken gaat. 'In de Kamer hebben er drie mensen verstand van. De minister, eerst Melkert, toen Klaas de Vries, heeft zijn eigen politieke agenda. De volgende verkiezingen wachten. Er zijn twee handenvol betrokken organisaties, die allemaal belangen hebben - gemeenten, overheid, werkgevers, werknemers, arbeidsbureaus, bedrijfsorganisaties, verzekeraars. Wie krijgt de banen, wiens automatiseringssysteem gaan we gebruiken?'

De totstandkoming van het UWV werd een schoolvoorbeeld van besturen op de tast. Lang werd op privatisering gekoerst. Tot bleek dat marktwerking oneindig veel ingewikkelder was dan men dacht. Dan maar halve marktwerking? Na eindeloos gepalaver was er één model niet afgeschoten. Een ouderwets massief en centralistisch pseudo-staatsbedrijf. De hele uitkeringsmachinerie onder één dak. Een ambtenaar was op het idee gekomen. Ook die uitkomst heeft zijn eigen cynische schoonheid. Hoe verkoop je massief centralisme in tijden van klantgerichtheid en maatwerk?

Bekke noemt het 'een wonder dat het UWV geworden is wat het nog geworden is'. Alweer een wonder. Spreekt van 'onvoorstelbare knulligheid' bij de invoering, 'volstrekt gebrek aan sturing of leiding bij het departement' van Sociale Zaken. Over 'een komen en gaan van verandermanagers en beoogde directeuren'. Nu zijn we drie jaar onderweg. Bij het UWV smeken ze om coulantie vanwege 'de zeer complexe operatie'. Maar het ziet er niet naar uit dat die ooit zal aflopen. In Den Haag is het UWV alweer een politiek risico. Er gaan in de politiek stemmen op om de hele sociale zekerheid alsnog aan Achmea, Delta Lloyd en Apeldoorn over te doen. De grootste operatie uit de geschiedenis van de verzorgingsstaat, en de toekomst hangt af van Haagse koortsdromen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden