Veranderkracht

De inleiding van het regeerakkoord nog maar eens gelezen. Ons wordt een dienstverlenende overheid beloofd. Ruimte voor vakmanschap, in de zorg, het onderwijs en bij de politie. Met de burgers en voor de burgers. Daarna kwam het debat over de regeringsverklaring en hield premier Rutte nog eens zijn bekende riedel tegen de managers. Dat belooft inderdaad wat. Laten we eens een gevalletje vakmanschap bij de kop nemen. Volgende week zijn er in drie gemeenten verkiezingen vanwege de aanstaande samenvoeging. Goeree-Overflakkee bijvoorbeeld wordt een gemeente van bijna vijftigduizend. Arie Slob (ChristenUnie) vroeg tijdens het Kamerdebat of ze in Goeree-Overflakkee straks opnieuw naar de stembus moeten als de gemeente naar honderdduizend inwoners gaat. Want dat staat in het regeerakkoord: alle gemeenten naar honderdduizend inwoners. Rutte mompelde iets van vrijwillig, maar Slob kreeg geen meerderheid voor zijn motie waarin die vrijwilligheid werd vastgelegd. Dat wordt verplichte vrijwilligheid.

Iedereen weet dat burgers geen grote gemeenten willen. Twee telefoontjes naar hooggeleerden en je weet ook dat het niet loont. De zogeheten schaalvoordelen worden boven de veertigduizend inwoners schaalnadelen. Alle grote gemeenten hebben per inwoner méér ambtenaren dan middelgrote gemeenten. En de tweehonderd ingeboekte miljoenen - oplopend tot een miljard - 'lagere apparaatkosten' gaat het kabinet nooit halen.

Hoe komt zo'n onzalig idee tot stand? Hetzelfde voorstel lag dit voorjaar in het Catshuis op tafel. Stef Blok (VVD) likte zijn vingers erbij af. Het hele verhaal kwam uit de ambtelijke bezuinigingskoker, mét schaalvoordelen, zónder onderbouwing. Het CDA was tegen, als plattelandspartij. Ditmaal zat het CDA niet aan tafel en hebben de Randstadpartijen PvdA en VVD hun tweehonderd theoretische miljoenen dankbaar geïncasseerd.

Een paar jaar geleden, ik meen onder minister Guusje ter Horst, was de ideale gemeenteschaal tachtigduizend. Nu honderdduizend. Het is een trend en in Denemarken doen ze het ook. Grotere schaal betekent efficiënter, bedrijfsmatiger werken, want dat zegt iedereen. Wat zei je daar, bedrijfsmatiger? Daar marcheren die managers binnen waar Rutte zo'n hekel aan heeft. En Diederik Samsom hoorde ik tijdens het Kamerdebat opgewekt reppen van de 'veranderkracht' van de politiek. Niets vergeten, niets geleerd, zouden ze in Frankrijk zeggen. Hier gaan ouderwets varkentjes worden gewassen.

Toevallig werd deze week in de Eerste Kamer - aan de overkant, zegt men in Den Haag - gedebatteerd over de gevolgen van twintig jaar privatisering van overheidsdiensten. Daarop heeft een onderzoekscommissie onder leiding van senator Roel Kuiper (ChristenUnie) een jaar lang gestudeerd. De senatoren hadden pech, want zowel hun rapport als hun debat viel weg in het premie-rumoer van Rutte II. Maar we gaan er nog van horen. Niet zozeer vanwege nieuwe privatiseringen, wel vanwege dat idee van bedrijfsmatigheid. Wel vanwege modieuze politiek.

De conclusies van Roel Kuiper en zijn commissie - waarin ook senator Guusje ter Horst zit - waren niet mals. Waarom al die privatiseringen, waarvan die van de post en de splitsing van NS zodanig slecht uitpakten dat de commissie herziening wil? Omdat het in de mode was. Het kleine Nederland wil nu eenmaal nooit een boot missen. Het moest zogenaamd van Europa, maar dat bleek achteraf helemaal niet het geval. Tot vandaag heeft Frankrijk La Poste niet geprivatiseerd - politiek veel te gevoelig.

Het doel was bedrijfsmatige vereenvoudiging, de uitkomst vaak complexiteit. Zie de spaghetti waarin NS en Prorail verzeild raakten. Ik zet wat dat aangaat een fles op die gemeenten van honderdduizend plus. Er werd niet geëvalueerd, aannames over efficiency bleven aannames. De commissie beveelt aan dat bij toekomstige privatiseringen eerst de vraag wordt gesteld waarom dit nodig en wenselijk is. En wat vindt de burger er eigenlijk van? Lopen we niet achter een idee-fixe aan? Er is een 'besliskader' met een hard kaftje ontworpen om deze vragen af te vinken. Dat gaat de Eerste Kamer straks bijna unaniem goedkeuren. Daarna zal de senaat hopelijk de schaalvergroting van de gemeenten langs dezelfde meetlat leggen.

Trouwens, waar doet dat besliskader ook alweer aan denken? Ik herinner me het parlementair onderzoek onderwijsvernieuwingen van ene Jeroen Dijsselbloem. Wat veranderkracht in het onderwijs betreft liep de politiek een paar decennia lang haar eigen beentjes voorbij. De kritische Dijsselbloem had een 'besliskader' voor onderwijsvernieuwingen ontworpen, met als criterium dat ze bewezen werkzaam (evidence based) moeten zijn. En geef vooral de ouders een stem.

Nu is Dijsselbloem zeer hoog gestegen. Hij zat erbij toen in de Stadhouderskamer werd besloten dat alle gemeenten naar honderdduizend moeten. Goed idee, zal Dijsselbloem hebben gedacht.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden