Ver van het front wordt gesteggeld over geld

Reconstructie Hoe de dollar won

In een Amerikaans hotel onderhandelen delegaties in juli 1944 over een nieuw monetair stelsel.

'De omgeving in de schaduw van Mount Washington, de hoogste berg van New England, is majestueus' schrijft de verslaggever van The New York Times op 1 juli 1944. Zevenhonderd gedelegeerden uit 44 landen registreren zich als gast in het haastig ingerichte Mount Washington Hotel in het kleine wintersportoord Bretton Woods in New Hampshire.


Het hotel is al twee jaar gesloten, maar voor deze conferentie over een naoorlogse stabiele financiële wereldorde opengesteld. De meesten komen aan met een trein die de Babylonië Express wordt genoemd, omdat maar weinig gedelegeerden Engels spreken. De New Yorker beschrijft het als een invasie van mensen van Mars: 'Colombianen, Polen, Liberianen, Ethiopiërs, Filipino's en Russen'.


De Chinese delegatie is met 33 mensen de grootste na die van de VS. De Nederlandse delegatie van twaalf mensen onder wie regeringsadviseur Jacques Polak en de bankier Albert Andriesse staat onder leiding van Johan Willem Beyen, die een directeurspositie bij Unilever combineert met het adviseurschap van de regering in ballingschap in Londen.


Het voorwerk is gedaan door twee personen: de Amerikaan Harry Dexter White, een ijzervreter die sympathieën koesterde voor Stalins planeconomie. 'Rusland is het eerste land ter wereld waar het socialisme wordt toegepast. En ik moet zeggen: het werkt.' De ander is de Britse econoom John Maynard Keynes die in de VS een sterrenstatus geniet, maar door White met zijn nieuwe adellijke titel Lord Keynes wordt beschouwd als de vertegenwoordiger van een instortend imperium. Zijn collega-aristocraat, de Britse ambassadeur in Washington Lord Halifax, heeft hem van tevoren toegefluisterd: 'Het klopt dat zij de zakken met geld hebben, wij hebben de hersenen.'


Maar het genie legt het af tegen het geld. White haalt zijn neus op voor de Britse arrogantie en de pogingen het pond sterling weer in de oude luister te herstellen. 'Als de wisselkoersen veranderen, zijn het de andere valuta's die veranderen, nooit het pond sterling.' Hij snauwt Keynes toe: 'Kan Uwe Hoogheid iets opschrijven wat iedereen ook begrijpt?'


Keynes vindt op zijn beurt de Amerikanen grof en ongemanierd. Hij schrijft aan zijn vriend, de kunstschilder Duncan Grant: 'Het enige sympathieke en originele van dit land zijn de negers die heel charmant zijn.'


Terwijl iedereen zich in het hotel installeert en Keynes' echtgenote Lydia Lopokova klaagt over de druppelende kranen en slecht sluitende ramen, vallen op de slagvelden in Europa en de Stille Oceaan dagelijks duizenden doden. In Normandië is de slag om Caen nog bezig, aan het oostfront is een heftige strijd gaande om de stad Minsk, 4.300 Japanners werden afgeslacht op Saipan en in Engeland zaaiden V1's dood en verderf.


De Amerikaanse minister van Financiën Henry Morgenthau opent de vergadering met de woorden dat deze wereldoorlog het resultaat is van 'economische agressie' zoals valutamanipulatie. 'Hierdoor hebben de fascistische dictators een bloedbad kunnen veroorzaken.'

Opdracht

Churchill en Roosevelt zijn al vanaf eind 1941 overtuigd dat na de Tweede Wereldoorlog een nieuw mondiaal monetair stelsel nodig is om een Derde Wereldoorlog te voorkomen. Dexter White en Keynes krijgen de opdracht daarvoor samen het plan te ontwikkelen.


'Er zou een periode kunnen komen dat goud niet meer de belangrijkste reserve van de wereld hoeft te zijn en er een in goud omwisselbare munt is. Maar dat kan alleen als het nationale monetaire stelsel en het nationale monetaire beleid plaatsmaken voor een internationaal autoriteit die beslist over handelspolitiek en kapitaalverkeer', zegt White. En bij dit alternatief denkt hij meteen aan de dollar.


Ook Keynes weet dat hij niet het pond sterling bedoelt. Keynes schrijft al in januari 1942 een opzet voor een ander systeem. 'Vaste wisselkoersen moeten een belangrijk onderdeel zijn van een naoorlogs monetair systeem.' Maar zijn plan is veel complexer dan het plan van White.


Het internationale betaalverkeer zal via een internationale clearingbank moeten worden afgewikkeld. De nationale centrale banken houden daar een rekening aan over die wordt genomineerd in een nieuwe valuta bancor (bankgoud in het Frans). De bancor krijgt een vaste wisselkoers met alle andere munten en goud.


Elke keer als een land iets exporteert, wordt de bancor-rekening gecrediteerd en als het importeert gedebiteerd. Aan het bancortegoed zal echter een maximum moeten worden verbonden, zodat landen nooit voor lange tijd overschotten kunnen hebben zonder wisselkoersaanpassingen. De bancor zal echter niet kunnen worden omgewisseld in goud.


De econoom Joseph Schumpeter kritiseert het voorstel meteen als 'een Britse oplossing' voor 'Britse problemen', omdat het land veel handel drijft, maar weinig goud heeft. Het congreslid Frederick C. Smith noemt het plan van Keynes een 'Brits complot om de VS te verplichten al het goud in een bodemloze Europese put te dumpen.'


President Roosevelt geeft White de opdracht het voorstel van tafel te vegen met een tegenplan voor een zogenoemde handelsdollar 'die Demos of Victor of wat dan ook genoemd mag worden'. Als het document op 22 juli door alle naties wordt ondertekend, is de dollar aangewezen als de in goud omwisselbare munt. De goudstandaard maakt plaats voor een dollarstandaard, waardoor de Amerikaanse munt zeventig jaar later nog de enige reservevaluta ter wereld is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.