Veiligheidsdiensten moeten uit 'oesterkramp'

Interview met Paul Abels, terrorisme-expert en hoogleraar

Als Paul Abels iets opvalt aan het debat over Nederlandse veiligheidsdiensten, dan is het wel dit: de verwachtingen voor het voorkomen van aanslagen zijn torenhoog. 'Tegelijk is er een gigantisch wantrouwen in wie de diensten allemaal zouden bespioneren. Alsof de jaren zeventig terug zijn.'

Paul Abels. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Hij heeft recht van spreken. Weinig mensen zijn zo vervlochten met de veiligheidsdiensten als Abels. In 1984 begon hij bij de BVD, voorloper van de AIVD. Hij maakte zeven diensthoofden mee, zag het terrorisme veranderen van RaRa tot de Hofstadgroep en de uitreizigers naar Syrië. De laatste jaren was hij hoofd terrorisme en extremisme bij anti-terrorismecoördinator NCTV. Vandaag komt daar een functie bij: bijzonder hoogleraar Governance of Intelligence and Security Services aan de universiteit Leiden. Bij de NCTV zal hij een meer adviserende rol gaan vervullen.

Paul Abels (60) is 'begaan met het lot van de diensten' en mist een zinnig debat over hun functie in de samenleving. 'Noem het professionele onvrede. Ik zie een vernauwing van het debat in de journalistiek, de politiek en de wetenschap.'

Hij geeft een voorbeeld. De nieuwe wet voor inlichtingendiensten wordt door journalisten structureel 'aftapwet' genoemd. Tegenstanders spreken smalend over 'sleepwet'. Abels: 'Het debat over deze nieuwe wet gaat alleen maar over afluisteren. Terwijl aftappen maar een klein technisch onderdeel is van wat de veiligheidsdiensten mogen.'

Bezuinigingen

Nog een voorbeeld. De AIVD moest in 2012 68 miljoen bezuinigen, eenderde van het budget. Vanwege het toenemende aantal uitreizigers naar Syrië werd die bezuiniging eerst half teruggedraaid, en later kreeg de AIVD er weer geld bij. 'Zwalkend politiek beleid dat gevoed wordt door incidenten. Eerst inkrimpen en als er een aanslag is weer uitbreiden. Terwijl er nauwelijks discussie is over wat de AIVD met dat extra geld moet doen. Dat zijn relevante vraagstukken.'

Hij ziet het ook in de samenleving. Neem het ingezonden artikel van onderzoeker Bart van der Sloot in de Volkskrant deze week. Van der Sloot beklaagt zich erover dat de AIVD contact met hem opnam nadat hij iets over de dienst had gezegd. Dat kwam op hem over als een poging om 'kritische wetenschappers in het gareel' te houden. Abels: 'Daar zie je dat wantrouwen weer.' Mogelijke verklaring: 'Men is het ook niet gewend dat de dienst het gesprek aangaat.'

Want het is niet alleen anderen aan te rekenen, vindt hij. Dat zou te makkelijk zijn. Ook de veiligheidsdiensten zijn schuldig aan het beperkte begrip voor hun werk. Ze hebben zich te ver teruggetrokken. 'Oesteren' noemt Abels dat.

Hij herinnert zich de BVD onder Docters van Leeuwen (1989-1995). 'We waren echt op de goede weg. We gingen veel meer dan nu het gesprek aan, maakten rapportages openbaar, de dienst werd interactiever. Ook ik ben op de vleugels van Docters van Leeuwen meer naar buiten gegaan om uitleg te geven over het werk van de BVD.' Dat proces werd alleen niet doorgezet.

Bouman

Omslagpunt vindt Abels de periode onder diensthoofd Gerard Bouman (2007-2011), toen de AIVD veranderde in een organisatie die vooral 'boeven ging vangen'. Bouman was oud-korpschef en nam politiemensen mee zonder inlichtingenervaring. Het onderkennen van de 'individuele terrorist' werd het hoofddoel. Abels: 'Terwijl het bij een inlichtingendienst ook moet gaan over de stadia daarvoor: de mechanismen die ervoor zorgen dat iemand terrorist wordt, de wijze waarop vreemde mogendheden zich bemoeien met voormalige onderdanen, et cetera. Daar is nog steeds veel te winnen.'

Ook de komst van de NCTV in 2004 heeft de diensten verder teruggedrongen op het operationele domein, denkt Abels. 'Het is een onbedoeld effect geweest van de groei van de NCTV. Die heeft de taak het dreigingsbeeld te analyseren en toe te lichten. Dat laat minder ruimte voor de diensten.'

Maar dat is niet de enige verklaring voor de kramp, die ongemakkelijke omgang met openheid en de buitenwereld. Het is ook cultureel, zegt Abels. Kijk eens naar hoe de AIVD omging met oud-BVD'er Frits Hoekstra. Toen hij zijn memoires schreef, dreigde de dienst met een strafzaak. 'Dat vind ik moeilijk om te zien. In de VS is het schrijven van memoires volstrekt normaal.' Evenzo met het openstellen van de archieven. In de VS komen alle staatsgeheime stukken in principe na dertig jaar vrij. In Nederland lukt het onderzoekers amper om stukken van net na de Tweede Wereldoorlog uit het archief te krijgen.

Nóg zo'n verschil: in Groot-Brittannië en de VS bestaat al langer een academische traditie in inlichtingenstudies, in Nederland zijn er slechts enkele academici die de veiligheidsdiensten bestuderen. Abels: 'Ik zal geen staatsgeheimen gaan onthullen, maar wil wel mijn praktijkervaring gebruiken om alle vraagstukken rond aansturing en functioneren van inlichtingen- en veiligheidsdiensten te bestuderen en bediscussiëren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.