Veiligheidsconferentie in München toont vooral een onzeker Westen in een woeste wereld

Een onzeker Westen in een woeste wereld, het zou het motto geweest kunnen zijn van de veiligheidsconferentie die jaarlijks defensiebobo's van over de hele wereld naar München voert. Want de Amerikanen mogen dan wel vele miljarden extra in hun defensie investeren, en zijn ook militair terug in Europa, toch voelt het alsof de 'vrije wereld' er nu leiderloos voorstaat. En dat valt te merken op de conferentie, die decennia lang ook impliciet een viering van westerse superioriteit was.

Wolfgang Ischinger Beeld epa

De politieman van de wereld draagt een grotere blaffer dan ooit, maar loopt vooral tierend rond in zijn eigen achtertuin - dromend van een nog groter hek naar de buren. De 'America First'-doctrine van president Trump is het symbool van een wereldmacht die wegloopt van een internationale orde die het zelf gecreëerd heeft. Voor het eerst sinds lange tijd staan de VS een beetje aan de kant op cruciale terreinen (het Midden-Oosten, handel) waar ze vroeger de lijnen uitzetten.

Waarschuwingslampen

De organisator van de conferentie, Wolfgang Ischinger, zette aan het begin de toon met de onheilspellende woorden dat alle waarschuwingslampen op rood staan en dat de 'wereld te dicht bij de afgrond van een groot interstatelijk conflict' staat. Dus moet in München gezocht worden naar manieren om stappen terug te zetten van die afgrond, aldus Ischinger.

Maar ja, gelooft hij het zelf nog wel? Als het 'goede nieuws' is dat de NAVO-bondgenoten Turkije en de VS nu tenminste praten over het Syrische Afrin - waar het Turkse leger zich keert tegen Amerikaanse bondgenoten tegen IS, de Koerden - en dat Turkije welgeteld één journalist heeft vrijgelaten (al is het wel een Duitse) - hoe zou het slechte nieuws er dan uitzien?

Versoepeling sancties

De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel vindt dat de sancties tegen Rusland kunnen worden versoepeld als in het oosten van Oekraïne een staakt-het-vuren van kracht wordt. Gabriel noemde het tegenover persbureau Reuters 'niet realistisch' om te staan op de volledige uitvoering van het vredesakkoord van Minsk zonder een deel van de sancties los te laten. Volgens de Duitse minister zijn er nog steeds een aantal fundamentele meningsverschillen over het Russische voorstel om VN-vredestroepen in het oosten van Oekraïne in te zetten. Toch noemde hij het 'een van de weinige realistische opties' om de situatie in de regio vlot te trekken. Sinds 2014 zijn in het gebied zo'n tienduizend mensen om het leven gekomen.

Dappere poging

Zaterdag komen de grote kanonnen pas aan zet in Munchen, maar afgaande op de eerste dag kost het de westerse bondgenoten nogal wat moeite om lichtpunten te ontwaren. Een dappere poging daartoe werd ondernomen door de Franse en Duitse ministers van Defensie, Parly en Von der Leyen, die nog eens onderstreepten dat de EU nu toch echt werk maakt van zijn pogingen het militaire vermogen op te krikken.

'We hadden Europa aan de bureaucraten overgeleverd', kraaide Parly op Macroniaanse wijze. Maar nu is het menens. Er komt een Europees Defensie Fonds en lidstaten werken hard aan concrete manieren om doelmatiger samen te werken en barrières weg te halen voor gezamenlijk Europees optreden. Von der Leyen zei dat het Duitse coalitieakkoord voorziet in meer geld voor defensie én ontwikkelingshulp, en Parly sprak over uitgaven van 300 miljard euro die ervoor moeten zorgen dat Frankrijk in 2025 op de 2-procentnorm zit met zijn defensieuitgaven.

Toegenomen instabiliteit

Nu is het niet voor het eerst dat de EU formidabele plannen maakt op militair terrein - indachtig de oude aankondiging van een interventiemacht van 60 duizend man waar niemand ooit nog van gehoord heeft - maar insiders zeggen dat de sterk toegenomen instabiliteit rond Europa een heuse omslag in het denken heeft veroorzaakt. Bovendien gooit Duitsland nu ook zijn gewicht in de schaal, is de Commissie nauw bij de projecten betrokken en wil driekwart van de EU-burgers ook dat aan de veiligheid gewerkt wordt.

De sceptici waren bijna overtuigd - totdat NAVO-chef Stoltenberg het feestje verpestte met de statistiek dat na de Brexit de niet-EU-leden goed zullen zijn voor maar liefst 80 procent van het defensieuitgaven van NAVO-landen. Hopsa, één kleine opmerking van een stuurse Noor en de EU was weer teruggeworpen op haar militaire dwergstatus. Stoltenberg - een perfect boegbeeld voor de NAVO omdat zijn kalme optreden altijd uitstraalt dat er uiteindelijk heus geen oorlog komt - hamerde er wel op dat Europese landen die niet in de EU zitten nauw bij het defensieproject betrokken moeten worden.

Maar conform de veranderde tijden kreeg het Europese defensieproject bijval uit onverwachte hoek. Eerst was het de Estse defensieminister die de zaak in perspectief plaatste. 'Wij zouden hieraan nooit hebben meegewerkt als we dachten dat het EU-initiatief ten koste ging van de NAVO. Want na de oorlogen in Georgië en Oekraïne en de annexatie van de Krim weten we allemaal dat de NAVO cruciaal is voor de verdediging van Europa.' Maar wat de EU doet komt ook ten goede aan de NAVO. En de EU kan juist helpen in kwesties die een civiele en een militaire component hebben, meent de Est, zoals militaire mobiliteit (waar Nederland het voortouw in neemt) en verdediging tegen cyberaanvallen.

Jens Stoltenberg Beeld reuters

IJzervreter

Zelfs de conservatieve Amerikaanse senator Lindsey Graham toonde zich een bekeerling. 'Alles wat de Europeanen ertoe aanzet als groep na te denken kan als tegengif werken tegen de heersende koorts van het nationalisme. Het gaat mij niet alleen om het geld dat erbij moet, maar ook om het kweken van een andere houding van Europa (in militaire zaken, red.).'

Maar als een ijzervreter als Graham zijn fiches zet op Europese defensie, is dat dan geruststellend of wordt het dan tijd om gillend naar de uitgang rennen?

Voor mijmeringen over die vraag kreeg het publiek geen tijd, omdat uiteindelijk de Oekraïense president Poroshenko het podium betrad voor één lange, onafgebroken tirade tegen Rusland. Die begon met de vaststelling dat 'de hybride oorlog die Rusland tegen Oekraïne voerde inmiddels een wereldwijd gevoerde hybride oorlog is geworden.' Rusland voert een oorlog, die volgens Poroshenko in 2007 begon met Poetins speech bij deze veiligheidsconferentie.

Poroshenko Beeld afp

Alleen

De tirade, die precies een kwartier duurde en waarin achter elke onwelgevallige ontwikkeling Rusland bleek te schuilen, was op zich niet nieuw. We zagen zoiets eerder tijdens een veiligheidsconferentie in München. Maar het was wel een heel bijzondere manier om Rusland te verleiden om een nieuw, westers plan voor een VN-vredesoperatie in Oost-Oekraïne te lanceren. Zo'n operatie zou groot moeten zijn, ook de grens met Rusland moeten vergrendelen en gericht moeten zijn 'op het garanderen van een vreedzame transitie (van de opstandige gebieden, red) terug (naar Oekraïne).'

Ook nieuw was dat Poroshenko zich een beetje alleen gevoeld moet hebben, dit jaar in München. Het panel hoogwaardigheidsbekleders dat voor hem sprak, groette hem warm maar maakte zich uit de voeten voor hij aan zijn speech begon. En de zaal was halfleeg - en het applaus nadien niet van Noord-Koreaans niveau. Vlak na de Russische annexatie van de Krim en het begin van de oorlog in Oost-Oekraïne, was de Oekraïense president nog de 'darling' van westerse politici - als belichaming van een Europese staat die het slachtoffer was van Russische agressie.

Beeld afp

Liefde bekoeld

Maar inmiddels lijkt de liefde enigszins bekoeld, omdat Poroshenko zelf ook niet vrij van smetten blijkt en misschien ook omdat er sprake is van een zekere 'Oekraïne-moeheid' onder al diegenen die vijf jaar geleden nog met zoveel enthousiasme Oekraïne in het Westen probeerden te trekken. Nu de complicaties voor iedereen zichtbaar zijn, lijkt het verschil in de 'intensiteit van betrokkenheid' tussen het Westen en Rusland (waar Oekraïne nog dagelijks nieuws is) in het voordeel van Moskou uit te vallen.

Poroshenko vroeg aan de zaal, nadat het karige applaus was opgedroogd, of er nog vragen waren. Maar er was geen moderator, en er waren geen vragen, dus bedankt hij de 'goede vrienden' maar en droop af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden