Veiligheidsbeleving

Vijftien jaar geleden was vrijheid: geen last hebben van de staat. Vrijheid is sinds de moord op Pim Fortuyn: het recht op bescherming door diezelfde staat....

Hij zou zo door kunnen gaan voor een Nederlandse versie van John Le Carr tobberige spion George Smiley. Een man alleen op een stille boerderij ver weg in Friesland, in de tuin een brommende vijverpomp als enige geluid in de wijde omtrek. Frits Hoekstra (58) blijkt net als Le Carr antiheld een aardige, progressieve spion. Dat kan ook nog wel bij de verwarring; ik dacht altijd dat BVD'ers rechts aangelegd waren.

Frits Hoekstra's boek In dienst van de BVD (1971-1987) is pas uit. Hij runde agenten bij de Rode Jeugd, in de omgeving van de Rote Armee Fraktion. Had bemoeienis met het opzetten van een nep-maoische partij. Het klinkt met de chaos van nu tuitend in je oren als een potje ganzenborden. Hoekstra is al heel lang Yesterday's Spy, om met die andere grote Britse thrillerschrijver, Len Deighton, te spreken. Hij werkte daarna nog anderhalf decennium bij de Gasunie.

Hij vertelt over de merkwaardige omslag in het denken over veiligheid en de veiligheidsdienst. 'Indertijd werd de BVD weggezet als een reliek uit de jaren vijftig, een club die de communistenjacht van McCarthy nog eens wilde overdoen. Men wilde niets van de dienst weten. Terwijl er nu absurde eisen aan de AIVD worden gesteld. Veel te hooggespannen verwachtingen. Zo'n dienst heeft met recht en reden beperkingen. Het is bizar om te denken dat de AIVD de moord op Van Gogh had kunnen voorkomen.'

Sinds de jaren zestig was vrijheid: geen staatsbemoeienis met je priveven. Nu is vrijheid geworden: zoveel staatsbescherming dat je je veilig voelt. Een volmaakte u-bocht. Daar horen getallen bij.

Pakweg vijftien jaar geleden, toen Hoekstra bij de BVD ophield, had Nederland 180 duizend soldaten en 27 duizend politiemensen. Voor zover er een vijand bestond, was dat de regimentscommandant op de Duitse laagvlakte. Nu zijn er nog maar 53 duizend militairen en is het aantal politiemensen opgelopen tot 55 duizend. De onveiligheid is naar binnen geslagen. Van het buitenland naar het binnenland, of nog dichterbij, in de koppen.

Wat was het omslagpunt?

Frits Hoekstra denkt: 'De moord op Fortuyn.' Hij geeft een voorbeeld. Thomas Ross houdt staande dat er een komplot tegen Fortuyn was. Hij beschrijft hoe een telefoon werd afgetapt, en bleek dat iemand iemand wilde vermoorden. 'Die tap bestaat. Maar er is geen begin van een aanwijzing dat het slachtoffer Fortuyn zou zijn. Als je iedereen op die manier in de gaten wilt houden, dan heb je aan Stasi niet genoeg.'

Je hebt veiligheid en veiligheidsbeleving. Iedere politiekorpsbeheerder met een prestatiecontract kan je vertellen dat het met de veiligheid de goede kant opgaat. Het is de beleving waar het zo enorm aan schort. Omdat veiligheid zoiets ongrijpbaars is, is het nog altijd makkelijk om vol te houden dat het draait om de goede krant lezen. Op de keper beschouwd zit Frits Hoekstra op die lijn.

Wat hebben we nu helemaal achter de rug? 'Twee enkelvoudige moorden.' Andere koek dan een hele trein vol mensen gijzelen, iemand met een nekschot uit die trein gooien. Dat zijn nog eens terreurdaden. 'Er is relatief veel minder aan de hand dan in de jaren zeventig. Er wordt meer lawaai over gemaakt.'

Het land heeft weinig tot geen geheugen, daar zijn aanwijzingen voor. Toch is het mij wat gortig om de betrekkelijk lokale, overzichtelijke Molukse gijzelingen te vergelijken met de terreuracties van nu. Hoekstra werpt wel een kwestie op. Hoe kwam het dat de gemoederen destijds kalm bleven, en nu de vlam zo in de pan is geslagen?

In de jaren zeventig hield het bestuur een boel onder de pet. 'De minister hield zijn mond. Nu hadden ze natuurlijk nooit die brief openbaar moeten maken die met een mes in Van Gogh was geprikt', zegt Hoekstra. 'Daarmee jaag je alleen maar ellende aan.' Dat laatste is zeker waar. En toch geloof ik niet dat het regenteske optreden van weleer nu had geholpen. Zwijgen is niet meer van deze tijd. Net zo min als ik erg onder de indruk ben van de oud-ministers die langs de camera paraderen met de boodschap dat zij het beter hadden gedaan. McJihad is nu eenmaal geen Rode Jeugd, ook al lijkt dat met de blik van de jaren zeventig zo. Ook zonder moord op Van Gogh was het volk al op drift. En ook zonder Mohammed B. was er heus gekozen voor de op na Grootste Nederlander. Buiten is binnen geworden, en vrijheid veiligheid.

Het kan nog gekker. Een Kamerdebat over de moord op een opvliegende filmmaker eindigt in een voorstel om smadelijke godslastering aan te pakken. En ik neem afscheid van een aardige, Friese ex-spion die de AIVD zr niet wil uitbreiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden