Veiligheid VS is een kwestie van wantrouwen geworden

Waar de spionageprak-tijken van de NSA twee jaar geleden nog op ruime steun konden rekenen, heerst nu wantrouwen. Wat is er veranderd?

In mei 2011 gaf een robuuste meerderheid in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden alle ruimte aan de geheime dienst NSA: Amerikanen mochten worden bespioneerd uit defensief oogpunt. In juli 2013 sneuvelde precies dezelfde wet bijna in het Congres. Een instrument dat experts 'cruciaal' noemen in de strijd tegen terrorisme werd maar nipt in stand gehouden.


Wat is er veranderd?


De wet is ongewijzigd. Congresleden wisten toen en nu wat de NSA doet. Maar door de onthullingen van de voormalige informatie-analist Edward Snowden zijn de publieke opinie in de VS en de sfeer in Washington omgeslagen. Het debat over geheime informatie is opengebroken en het vertrouwen in de overheid is aan het eroderen.


Dat is het probleem waar president Obama vrijdag mee kampte tijdens zijn persconferentie. Terwijl hij trachtte uit te leggen dat er een hervorming van de inlichtingendiensten en spionagepraktijken aankomt, maakte hij een gespleten indruk. Want Obama weet dat zijn partijgenoten én zijn critici in het Congres hem niet langer steunen. Hij beseft dat een meerderheid van de bevolking genoeg heeft van de geheimzinnigheid - wat in de Amerikaanse media wordt omschreven als een zege van Snowden.


Obama verdedigde vrijdag de noodzaak van stiekeme informatiewinning, 'om levens te redden'. Tegelijk beloofde hij meer toezicht op - en discussie binnen - de geheime rechtbank die de spionage goedkeurt. Er komt meer transparantie binnen de NSA, en minder druk op bedrijven om informatie af te staan.


Het was voor critici zoals de burgerrechtengroep ACLU 'te laat, te weinig, en onvoldoende om de zorg over wetsovertredingen' weg te nemen. Sommige conservatieven klaagden juist dat Obama zich overgeeft aan activisten en de veiligheid op het spel zet. Als senator was Obama kritisch over de surveillancepraktijken; president Obama omarmt ze als effectief en wettig. Inmiddels kan hij met die houding slechts rekenen op een wankele coalitie van gematigde Republikeinen en Democraten in het establishment. Progressieven achten Obama te agressief en 'rechts', terwijl hardline-conservatieven hem soft on terror vinden.


Obama schoof Snowden terzijde als 'geen patriot'. Ook zonder de klokkenluider zou er heus openheid zijn gekomen, zei Obama. Hij gaf wel toe dat het debat over privacy is opengebroken door Snowden, iets dat de president zei te verwelkomen.


Het probleem is volgens hem dat er een verkeerd beeld is ontstaan over de Amerikaanse praktijken. Hij richtte zich tot bezorgde toehoorders die Big Brother uit de VS vrezen: 'Ik wil duidelijk maken dat Amerika niet geïnteresseerd is in het bespioneren van gewone mensen.' Het gaat er juist om dat onschuldige burgers worden beschermd met informatie die leidt tot het opsporen en ontmantelen van terreurplannen. 'Het is waar dat we substantiële capaciteiten hebben', voegde Obama toe. 'Het is ook waar dat wij zelfbeheersing vertonen, waar veel andere overheden ter wereld niet eens aan denken.' Rusland, waar Snowden asiel kreeg, reageerde niet op deze schouderduw uit Washington.


Obama's geloofwaardigheid staat echter op de helling. Enerzijds spreekt hij nooit in zoveel woorden over de radicaal-islamitische ideologie die de VS bestrijden. Obama wil af van de frase 'oorlog' en de 'Bush-oorlogen' achter zich laten. Het is deze houding die zijn opponenten als 'pre-11-september' omschrijven - alsof de terreuraanvallen van 2001 niet plaats hebben gevonden. Aan de andere kant stelt hij zich op als een taaie opperbevelhebber aan het front, en vraagt hij om blind vertrouwen: Obama weet dingen over de dreiging die de bevolking nooit kan weten. Hij laat zodoende mensen bespioneren, stuurt onbemande bommenwerpers richting moslimlanden, en sluit soms ambassades vanwege de terreurdreiging.


Kenners steunen Obama en de NSA. Andrew Liepman, die dertig jaar in de contraterreur-wereld werkte, legde onlangs opnieuw uit dat geheimhouding onmisbaar is. De strijd wordt gevoerd tegen een vijand die in de schaduw opereert en voordeel heeft bij openbare informatie. Het opvangen van telefoongesprekken, sms'jes, e-mails en internetverkeer is de enige manier om aan kop te blijven, betoogde hij. 'Als je naar een speld in een hooiberg zoekt, moet je eerst een hooiberg hebben.'


Democraten en Republikeinen stonden massaal achter dit idee in mei 2011, toen de uitbreiding van de Patriot Act warme steun kreeg. Nu is dat draagvlak weg; het Amerikaanse wantrouwen tegenover de overheid heeft zich - dankzij Edward Snowden - uitgebreid naar de nationale veiligheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden