Veiligheid, een trots VVD-bastion op instorten

Met de Volkert-foto heeft het ministerie van Veiligheid zichzelf voor de zoveelste keer in opspraak gebracht. Hoe kon het lievelingsministerie van de VVD veranderen in een permanente bron van hoofdpijn voor de liberalen?

Skyline van Den Haag, met links naast het ministerie van Veiligheid en Justitie het gebouw van Binnenlandse Zaken. Er gaan steeds meer stemmen op om de politie weer naar Binnenlandse Zaken te verhuizen. Beeld Jiri Buller

De afkorting VVD had bij de laatste verkiezingen best kunnen staan voor Volkspartij voor Veiligheid en Democratie. Eindeloos varieerde de partij op het thema strenger straffen. 'Voortaan voor iedereen die straf verdient: straf.' Of: 'Meer straf en minder begrip voor criminelen.' Nog eentje: 'Vandalen gaan betalen.'

Maar wanneer werd er eigenlijk voor het laatst een echte VVD-crimefighter gezien in Den Haag? Over zero tolerance en law and order hoor je niet veel meer. De tijd dat de dood een inbrekersrisico was en een harde aanpak een inbrekerszekerheid is voorbij. Het is lang geleden dat de ene na de andere repressieve wet met bravoure werd toegelicht voor een tv-camera.

Een kasteelheer en zijn jonker

'Het stoerste duo uit de kroeg', zoals Ivo Opstelten en Fred Teeven een paar jaar geleden nog hier en daar werden genoemd, is naar huis gegaan. Nu zijn Ard van der Steur en Klaas Dijkhoff minister en staatssecretaris. Een kasteelheer en zijn jonker, juridisch onderlegd en beschaafd.

Veiligheid en Justitie is voor de VVD wat Sociale Zaken is voor de PvdA: het ministerie waar twéé bewindspersonen van de eigen kleur werden aangesteld. Maar van dat trotse VVD-bastion is niet veel meer over. 'Vijf jaar de VVD op Justitie is vijf jaar puinhoop', smaalt D66-leider Alexander Pechtold. Hij zet de toon voor de rest van de oppositie.

Geldgebrek

De ergernis betreft vooral het geldgebrek bij de politie en het Openbaar Ministerie. Maar ook de geheimzinnigheid over de schikking met drugshandelaar Cees H. en nu weer over de foto van Fortuyn-moordenaar Volkert van der G. Komt het ministerie in het nieuws, dan is dat omdat er iets mis is.

Het begon vijf jaar geleden zo mooi. Asielzaken werden in het kabinet-Rutte I nog behandeld door de CDA'er Gerd Leers. Ivo Opstelten en Fred Teeven konden op volle kracht vooruit: Strenger straffen, preventief fouilleren, coffeeshops sluiten, en dat alles in een moordend tempo.

In de loop der jaren bleef de taal van Opstelten en Teeven hetzelfde, maar hun woorden steeds leger. Als alles een topprioriteit is, dan is uiteindelijk niks dat. Criminelen streng straffen gaat moeilijker met minder gevangenissen en meer enkelbanden. En is een streng asielbeleid te rijmen met een kinderpardon?

Cees H.

Vooral de geloofwaardigheid van Opstelten kalfde langzaam af. Symbolisch daarvoor werd het bonnetje dat opdook van de schikking met drugsbaron Cees H. terwijl de VVD-minister stellig had beweerd dat het niet bestond. Hij trad af en nam Teeven mee in zijn val.

En toch, zeiden partijgenoten, de nationale politie, dat is een geweldige hervorming, een belangrijk wapenfeit van Opstelten. Inmiddels is gebleken dat Opstelten niet wilde zien dat de reorganisatie van de politie veel te snel moest en ten koste ging van het welzijn van de agenten.

De twee nieuwe bewindslieden zijn van een heel ander slag. Waar Opstelten en Teeven in het begin elke week minstens een debat in de Kamer wilden - publiciteit! - mijden Van der Steur en Dijkhoff liefst de camera's. 'Ze hebben wel veel rust gebracht', zegt een hoge ambtenaar op het ministerie.

Rust is misschien beter dan een storm van kritiek, maar waar is de zelfverzekerdheid van weleer? 'Ik dacht dat ze anders waren', klinkt het op het ministerie. 'Meer naar buiten gericht. De publiciteit opzoeken. Maar nee, helemaal niet.' De interviews die de twee gaven zijn op één hand te tellen. Op ferme uitspraken zijn ze niet te betrappen.

Van der Steur heeft zich erbij neergelegd dat hij als minister nauwelijks een stempel drukt op het beleid. 'Ik heb nog nooit een stempel gedrukt', zegt hij. 'Niet als gemeenteraadslid, niet als Kamerlid, en nu niet. Ik zet gewoon het beleid voort dat is ingezet.' Dat maakt hem eerder een bleke bureaucraat dan een crimefighter.

Voor Dijkhoff geldt dat toen hij eindelijk krachtig in de publiciteit kwam, het met een oproep was aan 'stoere' lokale bestuurders om meer asielzoekers op te nemen. Meer vluchtelingen, dat is nou niet bepaald waar rechts Nederland op zit te wachten. Terwijl de VVD probeert de opvang zo goed mogelijk te regelen, kan de PVV vrij schieten. Veiligheid en Justitie, bedacht als het strenge gezicht van de VVD, is zo verworden tot een politiek risico.

Bij de VVD twijfelt men inmiddels of dat reusachtige departement van Veiligheid en Justitie wel zo'n goed idee was. Sinds politie en vreemdelingenzaken er werden ondergebracht, is het zó groot dat het moeilijk te besturen is. Het is bijna onmogelijk om te weten wat er in zo'n organisatie omgaat.

Campagne

Met Van der Steur zal het best goed afgelopen, deze week in de Kamer, zo is de verwachting. Hij heeft daar krediet, als voormalig volksvertegenwoordiger. De VVD kan zich niet nog een gesneuvelde Justitie-minister veroorloven, de PvdA zal niet het risico willen nemen het hele kabinet aan het wankelen te brengen.

Echt spannend wordt het eigenlijk pas hierna. Hoe moet het nu bij de volgende verkiezingscampagne? Kan Veiligheid weer een onversneden VVD-thema zijn?

'Absoluut', zegt een hooggeplaatste VVD'er. Hij houdt zich vast aan de cijfers. De liberalen geven handzame boekjes uit waarin dalende grafieken zijn te zien voor geweld, straatroof en overvallen.

Drukker met reorganiseren dan boeven vangen

Maar zelfs daar zijn vraagtekens bij te zetten. Hoewel de criminaliteit over de gehele linie daalt, is er een stijging van het aantal woninginbraken, winkeldiefstallen en zijn er meer zakkenrollers actief, zo is te lezen in Criminaliteit en Rechtshandhaving 2013 (de recentste uitgave). Bovendien worden er, in absolute aantallen, minder misdrijven opgehelderd. Het percentage geweldplegers, aanranders en verkrachters die worden gepakt, is zelfs lager dan toen er nog veel meer van dat soort misdrijven werd gepleegd, leert het Centraal Bureau voor de Statistiek. Rechtbanken zien een flinke daling van het aantal strafzaken dat hun wordt voorgelegd. Zij denken dat de politie drukker is met reorganiseren dan met boeven vangen.

Dus je moet maar durven, als VVD. Weer een poster maken met: 'Voortaan voor iedereen die straf verdient: straf.' Zo'n uitspraak kan zomaar afstralen op de partij zelf. Laat dat maar aan de oppositie over - om te beginnen in het debat over de Volkert-foto, vandaag met Ard van der Steur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.