Veertigers wel, allochtonen niet

Zowel binnen als buiten het kabinet geven de old boys ruimte aan de nieuwe generatie. Grote achterblijvers: allochtonen en 'boze burgers'.

Het is de tijd van de generatiewisselingen. Terwijl achter gesloten deuren in de Hal van het Volk in Peking na tien jaar de nieuwe leiders van China voor de komende tien jaar werden geproclameerd, maakt in Nederland het kabinet Rutte-Asscher - na een historisch verknald begin - een doorstart.


De nieuwe ploeg bestaat, op de 68-jarige pater familias Ivo Opstelten na, vooral uit veertigers, hoog opgeleide mannen en vrouwen uit voornamelijk de Randstad. Het kabinet is in recordtempo, en zonder veel bemoeienis van oudgedienden, samengesteld door Mark Rutte (45) en Diederik Samsom (41). Zij zijn de gezichten van een generatie die na een decennium van stagnatie onder Balkenende het heft in handen neemt: intelligent, energiek, daadkrachtig, praktisch ingesteld, en niet van die partijtijgers.


Het blijft niet bij het kabinet. Bij de Sociaal-Economische Raad (SER) is McKinsey-consultant Wiebe Draijer (47) de opvolger van Alexander Rinnooy Kan (63). Ton Heerts (47) probeert de FVN te redden na de ondergang van Agnes Jongerius (52). De voor zover bekend partijloze Klaas Knot (45) is bij De Nederlandsche Bank in bijna alles het tegendeel van zijn voorganger, CDA'er Nout Wellink (69). Ton Büchner (47) hoopt na een periode thuis wegens oververmoeidheid binnenkort weer aan het werk te gaan als opvolger van Hans Wijers bij Akzo Nobel (61). En Willem-Alexander (45) en Máxima (41) zullen naar verwachting spoedig het stokje overnemen van koningin Beatrix (74).


Blijft het met de troonopvolgers op de topposities business as usual? Of verandert er door de wisseling van de wacht ook iets wezenlijks?


Er is zeker een verschuiving gaande, zeggen diverse betrokkenen uit de bestuurlijke elite (gemiddelde leeftijd: 60-plus). 'Laat ik het zo zeggen: in de vijftig zijn is geen pre meer', zegt een hoge publieke functionaris. 'En het jarenlang trouw bezoeken van partijbijeenkomsten ook niet.'


Affaires

Headhunters die dat bestuurlijke type jarenlang zochten voor (neven)functies, richten zich, vooral voor het bedrijfsleven, tegenwoordig meer op een ander slag mensen: jong, bij voorkeur vrouw, afkomstig uit andere dan de overbekende vijvers. Oud-politici worden ook een bedrijfsrisico, met toezichtaffaires als die rond het COA, waar Nurten Albayrak onder het toeziend oog van VVD-coryfee Loek Hermans sneuvelde.


Mede vanwege dat soort affaires is het aantal nevenfuncties in raden van toezicht en raden van commissarissen sinds kort aan banden gelegd door een wetsvoorstel van de SP (maximaal vijf functies per persoon). Voor de echte 'old boys' is steeds minder emplooi - het gaat tegenwoordig om kennis in plaats van kennissen, stellen sommigen. Maar verandert er ook echt wat?


Jonge protegés

'Er is wel wat aan het gebeuren, denk ik, ja', zegt Yoeri Albrecht (45), directeur van het Amsterdamse debatcentrum De Balie. 'Tot voor kort was vooral ervaring belangrijk, maar je ziet nu inderdaad veertigers verschijnen in de bestuurlijke elite, al gaat zoiets niet snel. De overeenkomst is dat ze opgegroeid zijn met dezelfde muziek, ska en new wave, dezelfde tv-series zoals Dallas, en dezelfde politieke leiders. Ruud Lubbers was de eerste premier die ze bewust meemaakten. No nonsense. Den Uyl hebben ze niet meer meegemaakt, met dat harde gevecht tussen links en rechts. De scherpslijperij uit die jaren, dat is de meeste veertigers vreemd. Ik heb dat zelf ook niet zo.'


Albrecht was zelf jarenlang een jongere die door de elite gevraagd werd erbij te komen. 'Je wordt uitgenodigd: ga eens mee naar die borrel of die bijeenkomst. Of: is die functie misschien iets voor jou?' Toenmalig ABN Amro-topman Rijkman Groenink haalde hem naar de raad van toezicht van het Stedelijk Museum. 'Mijn naam stond op alle lijstjes die hij had gekregen, zo simpel was het. Ik had als student in Leiden wat dingen gedaan, zoals mensen benaderen voor een bestuur, dat zal een rol hebben gespeeld. Maar die 'old boy' Groenink lette er toch maar mooi op dat het Stedelijk een divers bestuur kreeg.'


Nu wordt Albrecht - ook nog voorzitter van de Vereniging Veronica - zelf door anderen gevraagd of hij nog goede jonge kandidaten weet voor posten. 'Formeel of informeel kennis laten maken, zo werkt het nog steeds. Als er een nieuwe elite in de maak is, komt die ook weer via coöptatie tot stand, natuurlijk. Plato beschrijft al in De Staat hoe de leidende klasse voor belangrijke posities altijd heel zorgvuldig de meest geschikte mensen rekruteert.'


Het is het oude spel waarbij ervaren rotten in de elite veelbelovende jonge protegés onder hun hoede nemen, adviseren en met de juiste mensen in contact brengen. Dat gebeurt in besloten eetclubs of in gremia als de Dolf van Gendt Kring, de jongerenkring van het prestigieuze Concertgebouwfonds waarin zich mensen als projectontwikkelaar Coen van Oostrom (42) verzamelen. Elke elite moet zichzelf verjongen, met nieuwe mensen en nieuwe ideeën, om haar invloed te kunnen behouden. Onder het leitmotiv van de 19de eeuwse Siciliaanse adel in de roman De Tijgerkat van Tomasi di Lampedusa: alles moet veranderen, opdat alles hetzelfde blijft.


'Jong en fris is een aanbeveling, maar het moet helaas nog steeds binnen zeer smalle marges blijven en niet te ver gaan', zegt Albrecht. Zoals Mei Li Vos, het huidige PvdA-Kamerlid dat enkele jaren geleden echt wel een punt had met haar alternatieve vakbond AVV, maar toch heel hard werd aangepakt door de gevestigde orde van de polder. 'Je ziet het nu een beetje gebeuren met jurist en Europacriticaster Thierry Baudet. Ik ben het bepaald niet eens met zijn visie op Europa, maar je kunt niet zeggen dat het op de achterkant van een bierviltje in elkaar is geflanst, zoals de oude elite hem nu overal verwijt.'


'Je moet soms even tijdig gas terugnemen om binnen te kunnen dringen in de bolwerken van de macht', aldus Albrecht. 'Want er moet wel gewoon bestuurd worden. Jongeren moeten wel iets kunnen, iets toevoegen. Instellingen en bedrijven zijn geen speeltuin waar je eens kunt uitproberen hoe een nieuweling het doet. Dat kan niet meer. Een fout is tegenwoordig zo gemaakt.'


Wie zou Albrecht zelf bij een raad van toezicht halen? 'Dat heb ik net gedaan: Alexander Rinnooy Kan. Ik ben erg voor het benoemen van jonge mensen, maar ook voor een goede 'match'. Rinnooy Kan heeft als een van de zeer weinigen een wetenschappelijke, bedrijfskundige én bestuurlijke achtergrond. Zo iemand zochten we voor het veelkoppig monster dat De Balie is.'


Martin Bosma

De veertigers mogen dan aan het venster verschijnen, voor twee andere groepen blijft de bestuurlijke elite als vanouds een nauwelijks te slechten bastion: voor allochtonen en voor de boze burgers ofwel 'maatschappelijk teleurgestelden'. Vrouwen zijn al lang doorgedrongen tot de top, al stokt hun opmars de laatste tijd, maar allochtonen op de hoogste posities blijven een zeldzaamheid - het nieuwe frisse veertigerskabinet telt er niet één meer.


PVV- en SP-stemmers komen er ondanks de populistische revoltes van de laatste tien jaar helemaal niet aan te pas, ook niet in de nieuwe elite van de troonopvolgers. Het Rijksmuseum mag schrijver Abdelkader Benali in de raad van toezicht hebben, maar iemand als PVV'er Martin Bosma is op die plek nog steeds ondenkbaar. En bij de SP, geharnaste bestrijders van het old boys network, passen bestuurlijke functies niet in de cultuur. Nog afgezien van het feit dat SP-prominenten om diezelfde reden nooit worden gevraagd.


Generatieverschil

Ook in de nieuwe informele invloedsnetwerken die zich via sociale media vormen rond thema's als duurzaamheid of verantwoord ondernemen, staat de gemiddelde SBS-kijker buitenspel. 'In die kringen gaat het wel anders dan vroeger, maar ze zijn natuurlijk niet van de straat', zegt een waarnemer. 'Er is een kloof met de mensen die zich in toenemende mate maatschappelijk verlaten voelen. De lageropgeleiden hebben het nakijken.'


Sommige insiders vragen zich overigens af of de verschillen tussen de komende en de gaande generatie werkelijk zo groot zijn. 'Er is veel generatie- onzin in omloop. Ik zou niet weten waarom jongere generaties intelligenter en energieker zouden zijn dan de oudere generaties nu of toen die van dezelfde leeftijd waren', zegt directeur Paul Schnabel (64) van het Sociaal en Cultureel Planbureau. 'Er zijn vast verschillen - de jongeren zijn meer internationaal georiënteerd dan de babyboomers, en mogelijk inderdaad wat minder ideologisch gekleurd - maar het hangt er dan toch altijd weer van af wie je van elk van die generaties spreekt.'


Het Sociaal en Cultureel Planbureau publiceerde twee jaar geleden 'Wisseling van de wacht', een rapport over de verhouding tussen de generaties in Nederland, met de relativerende conclusie dat het generatieverschil niet het nieuwe klassen- of seksenverschil is. 'Het is vanzelfsprekend dat de jongere generaties op den duur het stokje overnemen, in Nederland misschien nog wel meer dan elders. Want in sommige landen zou Ivo Opstelten tot de jongeren worden gerekend. Maar je moet de veranderingen niet overdrijven', zegt Schnabel.


In politiek Den Haag is de omslag niettemin markant. Zij het dat de dramatisch mislukte start van het kabinet Rutte-Asscher één bijzonder effect lijkt te hebben gehad: een heel cohort oudere bestuurlijke kanonnen dat zich drie weken geleden opmaakte om binnen afzienbare termijn tevreden terug te treden, omdat het land voor de komende jaren eindelijk weer een stabiele coalitie leek te hebben, blijft nu nog maar even op zijn post.


OUTSIDERS

De veertigers rukken op, maar met allochtonen op topposities schiet het ook bij de veronderstelde generatiewisseling niet erg op. Het kabinet Rutte telt wel veel veertigers, maar ze zijn allemaal blank. Beschamend? 'Ach, we moeten constateren dat het blijkbaar geen rol heeft gespeeld,' zegt Sadik Harchaoui, directeur van het instituut voor multiculturele vraagstukken Forum. 'De discussie gaat de laatste jaren vooral over gender, over meer vrouwen dus. Hoe het met homo's is, moeten we bij dit kabinet afwachten, maar migranten en hun kinderen kwamen er deze keer blijkbaar niet aan te pas.'

Harchaoui hekelt het moderne mantra van Rutte en de zijnen dat kwaliteit voorop moet staan. 'Natuurlijk zijn er goede allochtone kandidaten te vinden, als je ze zoekt. Neem iemand als René Dahan, president-commissaris van Ahold. Misschien dachten ze: dat komt vanzelf wel goed. Maar dat is niet zo. Er is een lange strijd voor nodig, zoals het bij vrouwen ook is gegaan.'

Zo blijft de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb als allochtone topbestuurder voorlopig een uitzondering. 'Door fusies van organisaties zijn er simpelweg ook minder belangrijke posten beschikbaar', zegt Harchaoui. Hij komt bij de uitoefening van zijn functies inderdaad meer veertigers tegen. 'Dat valt me wel op. Ik zeg nog niet: hé, een zestiger, maar ik vind ook niet dat er per se verjongd moet worden. Daar moet je voorzichtig mee zijn. Het is wel goed dat iemand als DNB-president Klaas Knot op zo'n post wordt benoemd, maar je kunt hem natuurlijk moeilijk een outsider noemen. Hij maakte op de achtergrond al jarenlang deel uit van de bestuurlijk-financiële top.'

CRITICI

Mei Li Vos is er in 2006 helemaal klaar voor: Kamerlid worden voor de PvdA. De jonge medeoprichtster van AVV (Alternatief voor Vakbond) is als mediageniek boegbeeld van de opkomende moderne zzp'ers aangezocht door PvdA-leider Wouter Bos. In de procedure krijgt ze echter te maken met oud-FNV-voorman Lodewijk de Waal, die in de kandidaatstellingscommissie zit, en die niets ziet in de linksliberale nieuwlichterij.

De Waal was sinds de legendarische vakbondsdemonstratie op het Museumplein in 2004 de gevierde man. 'En dan ging zo'n meisje van in de dertig vertellen dat er 12 miljard was gepakt van de jonge generaties. Ik heb hem nog gebeld, dat we eens moesten praten', zegt Vos. 'Maar dat wilde hij niet. Jij mag geen sociaal-democraat heten, zei hij.' Vos eindigt na het partijcongres in de onderste regionen van de lijst, en kwam pas in de Kamer toen de PvdA begin 2007 toetrad tot Balkenende IV.

Mei Li Vos is sinds kort weer Kamerlid voor de PvdA. 'Ik ben nu zelf zo'n begin veertiger. Dit is mijn generatie.' Ze beleefde vorig jaar een mooi moment, toen Lodewijk de Waal als overheidscommissaris bij ING onder vuur kwam te liggen door de volkswoede over de bonussen voor de top van de bank. 'Wie is hier nu niet links genoeg', twitterde ze. De AVV is er nooit echt tussengekomen, omdat de Wet op de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie bestaande vakbonden in staat stelt concurrenten uit de polder te weren. 'Maar je kunt niet altijd boos blijven, want dan kom je er nooit tussen. Kijk maar naar Geert Wilders.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden