Veel vragen, zeker zoveel ongemak

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: zwart hoofd.

Rotius (Jan Albertsz Rootjes) Portret van Griet Jans van Neck 1656, Olieverf op paneel, 70 x 54 cm Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Te zien t/m 18 september in de tentoonstelling Rotius, meesterschilder van Hoorn in het Westfries Museum Hoorn. Beeld -

Aan de portretten van Hollanders zelf kun je het niet zien: het bloed dat er aan de handen van hun families kleeft. Maar geregeld, rechts of links boven in de hoek, legt een familiewapen het masker van luxe en beschaving af. Zoals hier.

Meestal heb ik de familiewapens op portretten niet door. Terwijl het een heel eigen systeem is, een taal bijna. Aan de vorm zie je hoe ver het teruggaat - de ruitvormige en ovale komen pas in de 17de eeuw, de rechthoek met gotische punt onder gaat terug tot de ridderschilden in de 12de eeuw. De verdeling toont of het een weduwe is of een bastaard, een oudste zoon of een samengestelde familie. Aan de symbolen kun je zien of het een 'sprekend' wapen is, zoals visjes op het wapen van de familie Visser, een reiger bij de familie Van Reijersberg of hoefijzers bij Van der Hoeven. De leukste vond ik, bladerend in het Repertorium van familiewapens, een naakte vrouw en een zandloper op het wapen van de familie Loopuyt.

En er zijn de zwarte hoofden. Voor iedereen die nog denkt dat Holland weinig met slavernij te maken had: neem het Repertorium ter hand of snuffel door de heraldische databank van het Centraal Bureau voor Genealogie, en de donkere hoofden dienen zich aan op familiewapens: Tilenius, Krafft, Maurissen, Van Haeften, Van Marken, Jantzon, Kruythoff, Van der Laar en ga zo maar door. De heftigste is een witte arm die uit een wolk steekt, een zwaard omhoog houdt met daaraan gespietst een donker hoofd met snor.

Zwarte hoofden op 17de eeuwse familiewapens laten weinig te raden over. Volgens heraldicus Guus van Breugel van het CBG is er wel verondersteld dat deze families verbonden waren aan de West-Indische Compagnie, maar daarvoor is geen concrete aanwijzing. Een associatie met slavenhandel ligt volgens hem meer voor de hand.

Rotius (Jan Albertsz Rootjes)
Portret van Griet Jans van Neck
1656, Olieverf op paneel, 70 x 54 cm
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Te zien t/m 18 september in de tentoonstelling Rotius, meesterschilder van Hoorn in het Westfries Museum Hoorn.

Een verschil met de meeste hoofden en deze hier, is dat deze geblinddoekt is. Dat vond ik één keer terug in het Repertorium. Níet bij de familie Van Neck, waaruit Griet komt, noch bij die van haar man, Van Someren. Waarom een geblinddoekt hoofd? De meesten dragen een hoofddoek.

Terwijl ik bezig was met tellen, en de hoogste families verbonden zag aan de laagste praktijken, kreeg ik een app van vriendin Iris, die mee was gaan denken. Ze stuurde de vlag van Sardinië, die ook vier koppen van moren met hoofddoek heeft, die symboliseren de overwinning op de Moorse volken. Maar in 1800 is er een versie van de vlag gemaakt met geblinddoekte hoofden. Volgens Wikipedia is dit een foutieve kopie of opzet, om de overwinning te benadrukken. Een onderstreping van onderwerping dus.

Ik begin Grietje hier zo langzamerhand te haten, met haar kanten hoofddoekje en haar druifjes in d'r vingers als teken van onberispelijk kuis leven. Maar Rudi Ekkart, portretspecialist en samensteller van de tentoonstelling, laat me weten dat dit wapen later is aangebracht: 'in de 18de of zelfs 19de eeuw'. Er kan dus een verkeerd wapen aangebracht zijn, bijvoorbeeld omdat een latere familie het portret wilde 'annexeren'. Volgens Van Breugel zijn dit nooit fantasiewapens.

Als het wapen wél tot de familie behoort dan roept het nog meer vragen op, want Griet werd geboren in 1580. Het wapen moet van haar vader zijn, en gaat dus vooraf aan de bloei van de slavenhandel. Wat betekent het dan? Guus van Breugel neemt het tot nog toe onbekende wapen nu op in de heraldische databank bij de familie Van Neck.

Ondertussen kijk ik naar het wapen als naar de geschiedenis: met veel vragen, en zeker zo veel ongemak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden