Vijf vragen Numerus fixus

Veel numerus fixus-opleidingen zitten niet vol: hoe kan dat?

Universitaire opleidingen die een numerus fixus hanteren zitten lang niet altijd vol, blijkt uit onderzoek van NOS op 3. Is de maatregel aan herziening toe? Vijf vragen.

Eerstejaars studenten tijdens de introductieweek in Nijmegen. Beeld de Volkskrant

Vorig jaar zaten 23 van de 35 opleidingen met een numerus fixus niet vol. Hoe kan dit?

Veel studenten haken op het laatste moment af, bijvoorbeeld omdat ze hun examens niet hebben gehaald of toch voor een studie in een andere stad kiezen. Hierdoor kan het voorkomen dat opleidingen uiteindelijk minder vol zitten dan vooraf was beoogd met de numerus fixus, een beperking van het aantal studenten dat wordt toegelaten.  Zo had de Radboud Universiteit vorig jaar voor de studie psychologie plek voor 550 studenten, terwijl 393 studenten aan de opleiding begonnen. 

Is dit erg? De Vereniging van Universiteiten (VSNU) vindt van niet. De numerus fixus geldt als voorzorgsmaatregel om de kwaliteit van het onderwijs te waarborgen en medewerkers te beschermen tegen een te hoge werkdruk, zegt woordvoerder Bart Pierik. ‘Meestal manifesteert het risico zich niet, maar dan was het instellen van de fixus alsnog verstandig.’ Hij vergelijkt het met het dragen van een veiligheidsgordel tijdens het autorijden. ‘Als je geen ongeluk hebt gehad, dan heb je die veiligheidsgordel niet voor niets gedragen.’

Hoe numerus fixus werkt

Sinds het studiejaar 2017-2018 wordt niet langer gebruik gemaakt van een centrale loting via de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), maar mag elke onderwijsinstelling zelf haar studenten selecteren. Er wordt niet alleen gekeken naar cijfers, maar ook naar persoonlijke eigenschappen en de motivatie van de student. De procedure verschilt per instelling. Zo zal de ene instelling genoegen nemen met een studiekeuzecheck en een motivatievragenlijst, de andere organiseert speciale selectiedagen of nodigt studenten uit voor een persoonlijk gesprek. 

Maar beperk je met een numerus fixus niet de keuzevrijheid voor studenten?

In zekere zin wel: sommige studenten mijden studies met een numerus fixus bewust uit angst dat ze niet worden toegelaten. Om die reden is Onderwijsminister Van Engelshoven kritisch over de maatregel. Ze noemt het ‘onaanvaardbaar’ dat niet alle studenten gelijke kansen hebben bij de instroom in het hoger onderwijs.

Ook de Landelijke Studentenvakbond hekelt deze vorm van zelfselectie. ‘De toegankelijkheid van het onderwijs staat onder druk door het leenstelsel, de invoering van het bindend studieadvies en de stijgende kamerprijzen’, zegt voorzitter Alex Tess Rutten. ‘Daar komt de numerus fixus nog bij. Een heel kwetsbare groep, onder wie eerste generatiestudenten of doorstromers, beginnen nu niet aan een opleiding omdat ze door heel veel hoepels moeten springen om binnen te komen.’

Waarom kiezen universiteiten voor een numerus fixus?

Meestal vanwege capaciteitsproblemen. Er zijn simpelweg te weinig personeelsleden of stageplekken beschikbaar om een grote groep studenten te bedienen. Om overvolle collegezalen te voorkomen, kiezen universiteiten voor een beperkte instroom. Hiermee hopen ze de kwaliteit hoog te houden, wat ook financieel aantrekkelijk is. Want universiteiten krijgen van de overheid een bedrag per student uitgekeerd voor het aantal jaar dat voor een studie staat. Vertraging kost geld. 

Een opleiding kan overigens alleen een numerus fixus toepassen als het College van Bestuur hiervoor toestemming geeft, wat alleen gebeurt bij zwaarwegende redenen. Vandaar dat het aantal opleidingen met een numerus fixus beperkt is: 59 universitaire opleidingen maken er dit jaar gebruik van - ongeveer 13 procent van het totaal. Hoewel in de afgelopen twee jaar een lichte stijging heeft plaatsgevonden, is op de lange termijn sprake van een dalende trend. Dit geldt ook voor het hbo, waar het aantal fixus-opleidingen in vijf jaar tijd met tweederde afnam (tot 41 opleidingen dit studiejaar).

Om welke opleidingen gaat het zoal?

De laatste jaren maken vooral bèta- en technische opleidingen gebruik van een numerus fixus, vanwege het tekort aan docenten en laboratoriumruimte. Andere populaire studies die een numerus fixus hanteren zijn: international business, psychologie, criminologie en bouwkunde. Ook tandheelkunde en geneeskunde hebben een beperkte instroom, maar regelen dit op eigen wijze: een onafhankelijke instelling adviseert hoeveel opleidingsplekken jaarlijks nodig zijn. Hiermee wordt een tekort of overschot aan artsen en tandartsen voorkomen.

Is de numerus fixus aan herziening toe?

Een wetsvoorstel van minister Van Engelshoven moet het mogelijk maken dat het ministerie in plaats van de universiteit kan bepalen of een opleiding het aantal studenten mag beperken. Een slecht plan, volgens Bart Pierik van de Vereniging van Universiteiten. ‘Als de minister een opleiding verbiedt een numerus fixus in te stellen en er vervolgens klachten binnenkomen over de kwaliteit van het onderwijs, bij wie kan de student zich dan beklagen? De minister zal geen extra hoogleraren aannemen, dus uiteindelijk komt dit toch weer bij de universiteit terecht, die de enige voorzorgsmaatregel die het kan nemen niet mág nemen. Dat is een onwerkbare situatie.’

De Landelijke Studentenvakbond ziet de numerus fixus het liefst helemaal afgeschaft. Ook een meer gereguleerde vorm hiervan, zoals bij geneeskunde en tandheelkunde wordt gehanteerd, ziet de vakbond niet zitten. ‘De arbeidsmarkt is erg veranderlijk', zegt voorzitter Alex Tess Rutten. ‘Als je nu begint aan een studie, dan is het gevaarlijk om te voorspellen of hier over zes jaar werk mee valt te krijgen.’

Hogescholen en universiteiten vrezen voor kwaliteit opleidingen bij beperking numerus fixus
Hogescholen en universiteiten zijn kritisch over het plan van onderwijsminister Van Engelshoven (D66) om de numerus fixus bij opleidingen terug te dringen. De minister stuurde daarover een brief naar de Tweede Kamer. ‘Eigenlijk zegt de minister: zet de poort maar open en laat het maar ten koste gaan van de kwaliteit van het onderwijs’, reageert de voorzitter van het verband van de vier Nederlandse technische universiteiten (4TU).

Universiteiten moeten strenger selecteren aan de poort, luidt advies aan regering
Universiteiten en hogescholen moeten meer mogelijkheden krijgen om te selecteren aan de poort. Zo kan studie-uitval worden teruggedrongen. Bovendien kunnen onderwijsinstellingen zich beter van elkaar onderscheiden door te selecteren op studenten met specifieke talenten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden