'Veel lastenverzwaringen verstopt'

De lastenverhoging voor burgers kan veel erger uitpakken dan het kabinet beweert. 'De zorg wordt duurder en je krijgt minder.'

Uw schade blijft beperkt, zegt het kabinet-Rutte tegen Nederlandse gezinnen. Hun lasten gaan in de komende vier jaar met 1,7 miljard euro omhoog. Een rekening per persoon van een dikke 100 euro - de prijs voor die nare cocktail van financiële crisis en recessie.


Maar Leo Stevens waarschuwt. De lastenverzwaring voor burgers, vooral lagere inkomensgroepen, kan veel erger uitpakken, zegt de emeritus hoogleraar fiscale economie, SER-Kroonlid en aartsvader van grote belastingherzieningen.


In het regeerakkoord van het donderdag aangetreden kabinet zitten allerlei van gecamoufleerde lastenverhogingen, stelt Stevens. Maar dat is niet het ergste. 'De ingeboekte bezuiniging zal niet worden gehaald', stelt hij. 'Geen nieuws, want ik ben niet de enige die dat zegt.'


Ruim 18 miljard wil het kabinet bezuinigen in de komende vier jaar. Ruim 6 miljard daarvan moet uit een 'kleinere overheid komen'. Boterzacht, is de meest gehoorde kwalificatie over dit bezuinigingsplan.


Het moet uit de lengte of de breedte komen, legt Stevens uit. Als het kabinet tenminste aan die 18 miljard euro bezuinigingen wil vasthouden. 'Logisch dat je niet gehaalde bezuinigingen terugziet in hogere lasten. De belastingen zijn de kwitantie van de collectieve sector; alles wat die sector meer of minder uitgeeft, vind je terug in belastingheffing.'


De vraag is dan alleen nog: wanneer? 'Wentel je het af op de huidige of de volgende generatie? Als je kiest voor de toekomstige generatie, financier je het niet halen van je bezuiniging met een hogere staatsschuld.' En dan nog. 'Misschien valt de economische groei wel mee of tegen. Dan is het eindplaatje weer totaal anders.'


Hoe onzeker alles is, blijkt ook uit de doorrekening van het regeerakkoord door het Centraal Planbureau. De rekenmeester rept van een 'financieringsverschuiving' van 4,3 miljard euro. Dat is een naar de toekomst doorgeschoven lastenverzwaring.


Krijgen huishoudens deze nu wel of niet voor de kiezen? Stevens twijfelt. 'Eigenlijk is het een verplichting van nu.' Aan de boekhoudkundig gunstige kant wordt immers ook de opbrengst van de verhoging van de AOW-leeftijd naar voren gehaald. 'Ik vind het allemaal twijfelachtig.'


Stevens peinst er dan ook niet over om met het regeerakkoord en de financiële bijlage in de hand rekensommetjes te gaan maken. 'Die krijgen toch al vaak te veel aandacht. De reële effecten en de beleving van de mensen staan daarmee vaak op gespannen voet. Veel becijferingen hangen van ficties aan elkaar. Het CPB wijst daar ook op.'


Hoe de lasten per huishouden gaan uitpakken, is niet precies uit te rekenen. Dat is alleen al onmogelijk doordat er een heleboel zaken níet in het regeerakkoord lijken te staan. 'Een kenmerk van camouflage is immers dat je niet weet wat erachter schuil gaat.'


Kunt u wel zien wat er gecamoufleerd is?


'Je moet meer betalen voor de zorg, dat zie je. Maar het zorgpakket verschraalt en dus betaal je meer voor minder. Het is de bedoeling van de pakketversobering dat je leert leven met je ongemak. Dat treft vooral degenen die geen alternatieven kunnen betalen. Dat vind ik een gecamoufleerde lastenverzwaring.


'Een ander voorbeeld is de belasting die je over de vaste 4 procent vermogensopbrengst moet betalen, terwijl dat rendement bij spaartegoeden is gezakt tot hooguit 2 procent. Je betaalt dus het dubbele van wat je krijgt. Ook dat is ook een verkapte lastenverzwaring.


'En allerlei lastenverhogingen, soms doorgevoerd als 'reparatiemaatregelen', komen via afwenteling in de prijzen toch bij de doorsnee burger terecht. Sommige effecten zijn moeilijk te traceren. Als de zorgpremies omhoog gaan, komt een deel van die premieverhoging bij de werkgevers terecht, want die moeten hun werknemers daarvoor compenseren. Dus het uiteindelijke effect van die premieverhoging is voor mensen met een baan anders dan mensen zonder een baan.'


Vervuilt dat koopkrachtplaatjes?


'Dat vind ik wel. De complexiteit is te groot. Het is jammer dat dit kabinet zo weinig belangstelling heeft voor een vereenvoudiging van het fiscale stelsel dat schuil gaat achter die koopkrachtplaatjes. We zouden twee vliegen in één klap kunnen slaan: vereenvoudiging én hervorming. Daarbij moet je praktisch zijn, maar tegelijk blijven geloven in je idealen. Voor mij als fiscaal econoom is dat het streven naar een rechtvaardig, effectief en eenvoudig belastingstelsel.


'Op het rechtvaardigheidsgehalte van de fiscale wetgeving moeten we ons ook tijdig bezinnen. Denk aan het afbouwen van de aanrechtsubsidie. Daardoor neemt de spanning tussen eenverdieners en tweeverdieners toe. Want het eenverdienergezin dat 80.000 euro verdient, betaalt meer belasting dan het tweeverdienergezin waarin de partners samen 80.000 verdienen.'


Vindt u dat we ons blindstaren op die koopkrachtcijfers?


'Ik zeg: neem de cijfers met een korrel zout, want ze sporen lang niet altijd met de werkelijkheid. We moeten ons niet blindstaren op een uitkomst van een kwart procent meer of minder koopkracht, maar kijken naar groepen die in de knel komen.


'Ik maak me echt zorgen over de toenemende mate waarin we afstandelijk afrekenen op kwantitatieve factoren. Universiteiten worden afgerekend op verstrekte diploma's, wetenschappers op gepubliceerde pagina's. Rechterlijke macht wordt afgerekend op urenstaten die weer zijn opgehangen aan de 'productie'. En iemand in de thuiszorg komt als het ware met de stopwatch in de hand bij de bejaarde binnen. Op alle gebieden komt door die fixatie op de kwantiteit de kwaliteit steeds meer in de verdrukking.'


Lost het regeerakkoord dat op?


'Nee, het regeerakkoord is juist een afspiegeling van dat kwantitatieve afrekenen. De koopkracht blijft op peil, dús de burger moet tevreden zijn. Maar het gaat niet alleen om de cijfers. Het gaat niet om bijvoorbeeld 25 procent minder regels. Het gaat vooral om minder onzinnige regels. Het gaat om de beleving van de burger. Die heeft vooral kwalitatieve doelstellingen. De politiek zet daar te vaak slechts kwantitatieve doelstellingen tegenover. Dat is deels de verklaring voor de kloof tussen burger en politiek.'


Kunnen grootscheepse hervormingen die kloof dichten?


'In dit regeerakkoord zitten die amper. Toch krijg ik er niet echt buikpijn van, want waarschijnlijk zullen die hervormingen er stapje voor stapje, zo onder de waterspiegel, toch wel komen. Dat is mijn intuïtie, maar met intuïtie begint alle wetenschap.


'Ik zie dat bijvoorbeeld in het woondossier. In plaats van heftige discussies over de hypotheekrenteaftrek, kun je evenwichtige verhoudingen creëren via de U-bocht van de villataks. Boven een waarde van de eigen woning van een miljoen euro ga je binnen de nu al vastgelegde regels op den duur 1,2 procent betalen.


'Vervolgens hoeven we nog maar één ding te doen: die grens van een miljoen geleidelijk verlagen. Per saldo kom je uit bij hetzelfde resultaat als vermindering van de renteaftrek. Dit wordt het wisselgeld bij het liberaliseren van de woningmarkt, want dat moet sowieso gebeuren. Alleen gaat het dus wat gecamoufleerd.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden