Veel kleine wapens hebben grote gevolgen

Na de Koude Oorlog is een levendige handel in lichte wapens ontstaan die nauwelijks aan belemmeringen onderhevig is. Om hier greep op te krijgen moet er allereerst meer inzicht komen in de omvang van de handel, menen Bert Kreemers en Kees Homan....

Bert Kreemers en Kees Homan

IN de schaduw van de Amerikaanse plannen voor een verdediging tegen ballistische raketten en massavernietigingswapens is maandag in New York de conferentie van de Verenigde Naties over lichte wapens begonnen. De betekenis van de wereldwijde verspreiding daarvan is onderbelicht en kan niet los worden gezien van de verschuiving van conflicten tussen staten naar geweldsuitbarstingen binnen staten.

Van de 27 gewapende conflicten in 1999 ging het, op twee uitzonderingen (India-Pakistan en Eritrea-Ethiopië) na, uitsluitend om burgeroorlogachtig geweld binnen de grenzen van soevereine staten. In deze conflicten wordt vrijwel alleen met lichte wapens, zoals geweren en revolvers, gevochten. Negentig procent van de slachtoffers, jaarlijks naar schatting meer dan een half miljoen doden, valt door het gebruik hiervan. Daarmee is het het voornaamste wapen voor massamoord. Het is bij uitstek het strijdmiddel voor politieke extremisten, afscheidingsbewegingen, etnische rebellen, drugskartels, terroristen en fundamentalisten.

Dat ligt voor de hand. Het gebruik van lichte wapens vereist vrijwel geen ondersteuning, oefening of onderhoud. Deze wapens zijn bovendien goedkoop, makkelijk verkrijgbaar en zonder veel moeite te gebruiken door jong en oud. Tussen de honderd en tweehonderdduizend kindsoldaten met nog geen drie kilo wegende Russische AK-47 of Amerikaanse M-16 geweren nemen aan allerlei conflicten deel. Zulke wapens met een vuursnelheid van zeshonderd schoten per minuut zaaien dood en verderf in de handen van volwassen geoefende militairen en van ongetrainde kinderen, die na afloop van zo'n conflict vaak in de criminaliteit het aangeleerde handwerk voortzetten.

Na het einde van de Koude Oorlog is een levendige handel op gang gekomen van oudere en nieuwe wapens. Belangrijke doorvoerkanalen van lichte wapens bevinden zich in regio's die in die tijd van strategisch belang waren voor de Verenigde Staten en de toenmalige Sovjet-Unie.

Honderdduizenden lichte wapens hebben de Verenigde Staten geleverd aan anti-communistische rebellen in Afghanistan, Angola en Somalië. Vaak gaan deze wapens voor een appel en een ei over in andere handen. In Oeganda en Mozambique zijn vuurwapens ruilmiddel voor voedsel. Op sommige gewelddadige plaatsen in Afrika en Azië worden automatische wapens per uur verhuurd.

Met naar schatting een half miljard lichte wapens beschikt in theorie een op de twaalf wereldburgers over zo'n wapen. De financiële belangen achter deze massale proliferatie zijn gigantisch. Elk jaar wordt zo'n tien miljard dollar aan dit soort wapens uitgegeven. Daarbij komt de in omvang verder uitdijende illegale handel met een straatwaarde van twee tot drie miljard dollar.

Koploper bij de massale verspreiding van lichte wapens zijn de Verenigde Staten. Elk jaar worden meer dan zeven miljoen nieuwe wapenvergunningen afgegeven. Slechts een fractie, 153 duizend vorig jaar, van de aanvragen wordt geweigerd. De meer dan 210 miljoen lichte wapens in de Verenigde Staten overtreffen het aantal Amerikaanse volwassenen.

Niet alleen in de Verenigde Staten is de verspreiding van lichte wapens nauwelijks aan banden gelegd. Ook internationaal bestaan er hoegenaamd geen belemmeringen. Een uitzondering vormen de in het Verdrag van Ottawa gemaakte afspraken over anti-personeelmijnen. De effectiviteit van deze overeenkomst laat echter te wensen over zolang belangrijke producenten van deze mijnen zich niet aansluiten bij het verdrag. Dat geldt voor China en Rusland, maar ook de Verenigde Staten, die tot nu toe alleen een exportverbod in acht nemen.

Een ander manco van dit verdrag is dat alleen staten hieraan zijn gebonden. De vele niet-statelijke oorlogvoerende groepen, die anti-personeelmijnen in hun strijd gebruiken, vallen buiten de werking van de in dit verdrag opgenomen bepalingen.

De ernst van de problematiek van lichte wapens mag niet worden onderschat. Tegelijkertijd is het belang van effectieve maatregelen niet gediend met plechtige verklaringen en goede bedoelingen, zoals die deze week tijdens de conferentie van de Verenigde Naties over de aanpak van de illegale handel en de controle op de wel toegestane verspreiding van lichte wapens ongetwijfeld vaak te horen zullen zijn.

Wil de wereldgemeenschap dit zo onderschatte probleem in de greep krijgen, dan moet allereerst meer inzicht komen in de omvang van de handel. Het register van de Verenigde Naties voor conventionele wapens moet ook voor deze categorie wapens worden geopend en gebruikt. Nu worden de leveranties van zeven zware categorieën wapens bijgehouden. Naast gegevens over leveranties bevat dit register informatie over de stappen van elk afzonderlijk meewerkend land om het bezit en de aanschaf van wapens, met inbegrip van de productie, te reguleren.

Het aanbrengen van merktekens op nieuwe lichte wapens kan belangrijk bijdragen aan het opzetten van een stevig regiem, waardoor de herkomst van in conflicten gebruikte wapens makkelijk kan worden herleid. Oudere wapens moeten zoveel mogelijk worden ingezameld, opgekocht en vernietigd. Voor voormalige gewapende strijders moeten reïntegratieprogramma's worden opgezet. Dat vereist een uitgebreide internationale aanpak, die een fors beroep op het organisatievermogen van de wereldgemeenschap zal doen en van de rijkere landen financiële vrijgevigheid vraagt.

Verder kunnen al bestaande gedragscodes worden uitgewerkt en verstevigd. Zo hanteert de Europese Unie sinds 1998 een gedragscode voor de uitvoer van lichte wapens en steunt de Europese Unie projecten in Cambodja.

Nog veel ambitieuzer is het om te komen tot internationale controle op de productie van lichte wapens. Als het voor nucleaire, chemische en biologische wapens mogelijk is tot zulke controle-afspraken te komen, moet het technisch mogelijk zijn een verificatie-organisatie op te richten die regelmatig wapenfabrieken controleert en die de aanzet tot een effectieve aanpak van dit wereldwijde probleem kan zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden