Veel gemeenten hebben geen geld meer voor jeugdzorg. Wat nu?

Veel gemeenten zien de bui hangen: hun kosten voor jeugdzorg zijn hoger dat begroot, ze halen het eind van het jaar niet. Almere besloot als eerste een patiëntenstop in te voeren. De staatssecretaris is ontstemd.

Een leidster en een kind in het opvangcentrum De Bocht in Goirle, dat zorg biedt aan ondermeer tienermoeders en hun kinderen. Beeld Marcel van den Bergh

De gemeente Almere heeft zorgverleners opgedragen tot eind van het jaar geen nieuwe kinderen meer door te verwijzen naar gespecialiseerde jeugdzorg, tenzij er sprake is van een crisissituatie. Staatssecretaris Van Rijn laat weten dat dit volgens de wet niet mag, maar Almere zegt niet anders te kunnen: het geld is op. In veel andere gemeenten wachten kinderen maanden op hulp.

Zo wordt nu langzaam zichtbaar dat de zogenoemde decentralisatie in 2015 nog niet tot de gehoopte 'lichtere zorg' heeft geleid. De bedoeling was dat door de gemeente de jeugdzorg te laten organiseren, kinderen met gedragsproblemen of psychische aandoeningen niet zo snel zouden worden doorverwezen naar bijvoorbeeld een dure psychiater. In plaats daarvan kwam het wijkteam: laagdrempeliger en goedkoper.

Volgens het CBS kregen in 2015 363 duizend kinderen jeugdhulp, dat is een op de tien kinderen. Vorig jaar waren de financiële problemen nog niet zo nijpend, omdat de overheid dat als een overgangsjaar had bestempeld. Alle kinderen die al in behandeling waren, mochten hun therapie voortzetten en daar kregen gemeenten ook budget voor.

In 2016 hebben de gemeenten voor het eerst met zuinigere budgetten jeugdhulp ingekocht. Nu het jaar tegen het einde loopt, blijkt op veel plekken dat is onderschat hoeveel kinderen bij de psychiater of psycholoog terechtkomen. Veel instellingen zijn na negen maanden al door hun jaarbudget heen.

Dat leidt op allerlei plekken tot lange wachtlijsten of zelfs een behandelstop. Psychologenpraktijk Op 't Veld in Cuijk liet potentiële cliënten in juni bijvoorbeeld al weten door het jaarbudget heen te zijn. 'Wij kunnen vanaf heden dan ook geen behandeltrajecten starten voor kinderen en jeugdigen tot 18 jaar', staat op de website.

Wachtlijst

Volgens een enquête van het Nederlands Instituut van Psychologen heeft bijna de helft van 271 ondervraagde jeugdpsychologen op dit moment een wachtlijst.

Inmiddels is sprake van 'postcodezorg', waarbij een kind met hetzelfde probleem in verschillende steden een andere behandeling krijgt. Zo leggen sommige gemeenten, zoals Lelystad, alsnog geld bij voor jeugdhulp, maar Almere heeft nu besloten voor dit jaar de kraan dicht te draaien voor niet-urgente gevallen. Dat betekent dat alleen in levensbedreigende situaties direct hulp mag worden verleend en dat in andere 'urgente' gevallen eerst toestemming nodig is van de gemeente.

'Een kind dat elke nacht schreeuwend van angst wakker wordt of opstandig is in de klas, is geen urgent geval', zegt directeur Michiel Bosman van kliniek Dokter Bosman. Zijn instelling verleent hulp in 135 gemeenten, waaronder Almere. 'Maar als je geen hulp biedt, wordt dat op lange termijn wel een crisis. Er lopen bovendien huwelijken en schoolcarrières op stuk.'

Huisarts Dorothé Koelewijn van Zorggroep Almere is een van de zorgverleners die werden overvallen door een brief van de gemeente. 'Dit is extreem', zegt zij. 'Ik geloof niet dat de gemeente mij kan verbieden om door te verwijzen. Dus als ik morgen een kind op het spreekuur krijg dat psychologische hulp nodig heeft, dan bel ik toch met een instelling en dan kijken we wel wat er mogelijk is.'

Koelewijn zegt dat het niet zo gemakkelijk te voorkomen is dat kinderen bij de gespecialiseerde ggz terechtkomen. 'Kinderen met angststoornissen of adhd-klachten proberen we vaak eerst door onze praktijkondersteuner te laten behandelen, ook omdat er wachtlijsten zijn bij instellingen. Maar na twee of drie gesprekken blijkt vaak toch gespecialiseerde zorg nodig.'

Volgens staatssecretaris Van Rijn mag een tekortschietend gemeentebudget niet als maatstaf worden gebruikt om kinderen zorg te weigeren. 'Wat Almere in deze brief schrijft, mag helemaal niet', aldus Van Rijn. 'De Jeugdwet is heel helder. Als een kind jeugdhulp nodig heeft moet de gemeente gewoon regelen dat die hulp er komt.'

Niet in strijd met wet

Een woordvoerder van de gemeente Almere houdt stellig vol dat er niets in strijd met de wet gebeurt. 'Als wachten onverantwoord is, krijgt een kind de hulp die nodig is.' De burgemeester schrijft aan de gemeenteraad: 'Wel zullen kinderen met een hulpvraag die niet onder een crisissituatie valt of urgent is, wat langer moeten wachten op jeugdhulp.'

Dit is volgens de gemeentewoordvoerder inderdaad het gevolg van een tekortschietend budget, wat volgens Van Rijn dus niet zo zou mogen zijn. Toch handelt de gemeente niet in strijd met de wet, herhaalt de woordvoerder.

Directeur Bosman zegt dat Almere het nu 'heel hard speelt', maar dat andere gemeenten vergelijkbare problemen hebben. 'Die houden dat wat meer onder de radar. In Amsterdam was ook in juni het geld al op en kunnen wij geen nieuwe cliënten meer aannemen. De wethouder zou er op terugkomen, maar daar is nog niets van vernomen.'

Onlangs bleek in de rechtbank Den Haag wat voor kunstgrepen gemeenten uithalen om de uitgaven onder controle te houden. In een kort geding van een aantal zorginstellingen tegen de gemeenten Alphen aan den Rijn en Kaag en Braassem, bleek dat in die plaatsen de jeugdhulp werd geregeld via een soort wurgcontract.

De zorginstellingen moesten daar garanderen dat voor een vast bedrag elke jongere zonder wachtlijst meteen hulp zou krijgen, ook als veel meer kinderen zouden worden doorverwezen dan de gemeenten vooraf inschatten. Dit alles met minder geld dan voorheen. De rechter stak daar een stokje voor en bepaalde dat de twee gemeenten hun aanbestedingsprocedure voor jeugdhulp moeten overdoen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.