'Veel expertise verloren door bezuinigingen op terrorismebestrijding'

In Nederland is in korte tijd veel kennis en ervaring op het terrein van contraterrorisme verloren gegaan. Toen de terreurdreiging ogenschijnlijk was verminderd, zijn cruciale netwerken en capaciteit afgebrokkeld. Dit constateren onderzoekers van de Universiteit Utrecht, die de contraterrorisme-strategie 2011-2015 hebben geëvalueerd. Vandaag is hun rapport naar de Tweede Kamer gestuurd.

Een Deense jongen die meerdere malen naar Syrië is afgereisd.Beeld ap

De belangstelling voor terreurbestrijding ebde weg, zowel op nationaal als lokaal niveau, na de afronding van het Actieplan Polarisatie en Radicalisering in 2011. Het dreigingsniveau stond al enkele jaren (sinds 2009) op 'beperkt' en ook internationaal leek het terroristisch gevaar te zijn geslonken. Zelfs in het Midden-Oosten bloeide de hoop vanwege de 'Arabische Lente'. Beleidsmakers hadden andere zaken aan hun hoofd: bestrijding van de economische crisis, de invoering van een reeks bezuinigingen en reorganisaties, zoals die van de Nationale Politie.

Nederland is altijd uitgegaan van de 'brede aanpak' met zowel repressieve als preventieve maatregelen. Daar zijn veel partijen bij betrokken, van (internationale) inlichtingendiensten, politie en het Openbaar Ministerie (OM), tot een reeks van sociale partners. Vooral die laatste categorie is na 2011 verwaarloosd, constateren de onderzoekers.

Ministeries geen lid

Zo waren bijvoorbeeld de ministeries van Onderwijs en Sociale Zaken geen lid van het Gezamenlijke Comité Terrorismebestrijding, waarin landelijke partners hun beleid afstemmen. Ze hadden geen specifieke rol meer en investeerden nauwelijks nog in contraterrorisme.

Dat veranderde in 2013, nadat de eerste golf Nederlandse strijders naar Syrië was vertrokken en de Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en veiligheid (NCTV) het dreigingsniveau weer opschaalde naar 'substantieel'. Sindsdien zijn weer trainingsprogramma's uit de grond gestampt en nationale en lokale overlegstructuren nieuw leven ingeblazen.

Dat bleek in de praktijk niet zo eenvoudig. Organisaties die de verbinding legden tussen de overheid en migrantengemeenschappen, zoals het platform Forum en het Landelijk Overleg Minderheden (LOM), waren ontmanteld. Veel gemeenten hadden hun banden met netwerken van sleutelfiguren en islamitische organisaties laten verslappen. Bij het slaan van nieuwe bruggen naar kwetsbare groepen stuiten ambtenaren nogal eens op wantrouwen of desinteresse.

Wetenschappers over contraterrorisme

Ze willen het punt meteen maar even maken. Mirko Noordegraaf en Scott Douglas zijn bestuurs- en organisatiewetenschappers van de Universiteit Utrecht en geen terrorismedeskundigen. Nieuwe inzichten over de aard van de terreurdreiging of de radicaliseringsdynamiek in Nederland zijn in dit interview van hen niet te verwachten. Hun opdracht was te onderzoeken of de contraterrorismestrategie 2011-2015 het risico op aanslagen heeft verminderd. (+)

Radicaliseringsproblematiek

Ook op andere terreinen waren achterstanden opgelopen. Docenten, medewerkers van jeugdzorg en de ggz moesten opnieuw leren radicalisering te herkennen, hun 'handelingsverlegenheid' af te schudden en cruciale informatie te delen. Kort na de moord op Van Gogh werd al geconstateerd dat een deel van de leraren de radicaliseringsproblematiek niet ziet, of bewust niet wil zien. Ruim tien jaar later staan scholen weer voor dezelfde uitdaging. Onderwerpen als de Holocaust en sympathie voor terroristische aanslagen zijn nog steeds moeilijk bespreekbaar.

Niet alleen de 'zachte' sector, ook de veiligheidspoot van de brede aanpak werd geraakt door de bezuinigingsdrift. De AIVD, het Openbaar Ministerie (OM) en de politie hebben weliswaar minder, maar toch ook ingeboet aan slagkracht, stellen de Utrechtse onderzoekers. De bezuinigingen zijn inmiddels teruggedraaid, maar ook deze organisaties moeten hun kennis, contacten en capaciteit weer opbouwen.

Gevolgen jaren voelbaar

De Algemene Rekenkamer meldde vorig jaar al dat door een voorgenomen bezuiniging van 68 miljoen euro bij de inlichtingendienst 'waardevolle kennis en ervaring verloren zijn gegaan'. En dat de gevolgen daarvan nog jaren voelbaar zullen zijn.

De onderzoekers waarschuwen voor een herhaling van zetten als op organisatorisch vlak geen veranderingen worden doorgevoerd. Niet ondenkbaar is dat in een periode van terroristische windstilte, weer minder geld, tijd en kennis beschikbaar zullen zijn voor het contraterrorisme. En dat Nederland dan opnieuw dure lessen moet leren.

De NCTV-baas Dick Schoof zegt zich 'grotendeels in het onderzoek te herkennen'. Nog voor de zomer wordt de nieuwe contraterrorisme-strategie (2016-2020) naar de Tweede Kamer gestuurd. Schoof: 'Hierin gaan we uitgebreid in op de conclusies en aanbevelingen van de onderzoekers.'

Dick Schoof, Nationaal Coordinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV).Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden