Veel blijft hetzelfde in Den Haag

Het Haags Historisch Museum stelt de geschiedenis van de politieke satire tentoon. Sommige prenten kunnen zo opnieuw de krant in.

Op en rond het Binnenhof loopt allerlei volk rond dat opvattingen over het politieke bedrijf heeft. Eén soort komt er zelden: de politiek tekenaar. Terwijl die als geen ander de beeldvorming van een politicus kan bepalen. Kennelijk is het juist de afstand tot het politieke bedrijf die de blik scherpt. Details zijn vanuit de verte niet te ontwaren, maar de grote lijnen worden des te duidelijker. Dank zij Opland is een langwerpig ei met een lange neus genoeg om meteen oud-minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns voor je te zien, ook tientallen jaren later nog.


Dodelijker nog is de Ruud Lubbers van Peter van Straaten in de jaren tachtig. Hij leefde zich uit in uitvergrotingen van stoppels, kuiltje en kinplooien, bekroond door een gebitsspleet waar de benaming fietsenrek ontoereikend voor is. In Het Parool van 18 oktober 1982 bereikte hij nieuwe hoogten: Lubbers werd een abstractie, een landschap van stekels en valkuilen dat weinig menselijks meer had. Dat ging sommige lezers te ver. Wat voor Van Straaten aanleiding was om in een volgende tekening naar de andere kant over te hellen. Zijn nieuwe Lubbers (Vrij Nederland, 19 november 1983) is een glamourman zonder baardgroei, zonder spleetje en met een kin die niets dan wilskracht verraadt.


De tekeningen hangen naast elkaar op de expositie Haagse humor, spotten met de politiek, vanaf morgen te zien in het Haags Historisch Museum. Daar hangen meer opmerkelijke duo's. We schrijven het jaar 1914. Het net aangetreden kabinet van de liberale minister-president Pieter Cort van der Linden komt met een voorstel tot Ouderdomspensioen. De antirevolutionaire voorman Abraham Kuyper gaat op zoek naar de zwakke plekken in de wet. Louis Raemaekers tekent hem in De Telegraaf als een inbreker die met een koevoet in de hand een kabinet te lijf gaat. 'Hoor je wel, hier kraakt het', zegt hij tegen de omstanders. Dezelfde kabinetskast, een letterlijke metafoor voor de regeringsploeg, duikt ruim vijftig jaar later op bij tekenaar Fritz Behrendt als hij het kabinet-Cals ten grave draagt.


Er gaat van de expositie iets geruststellends uit. Hoe luid de roep om nieuwe politiek soms ook mag klinken, uiteindelijk blijft veel hetzelfde in Den Haag. Dat geldt bijvoorbeeld voor de vier hondjes die in een kringetje ronddraaien terwijl ze elkaar onder de staart snuffelen. D66, PvdA, VVD, CDA - dat zijn de namen die tekenaar Theo Gootjes in 1994 zijn viervoeters meegaf. Bijna elke maand is er aanleiding een dergelijke tekening opnieuw af te drukken.


Ontstaat er uit dat gesnuffel iets moois, dan ligt de metafoor van de opbloeiende liefde voor het grijpen. Tom Janssen zet voor Trouw in september 2012 Samsom en Rutte als tortels op een bankje in het maanlicht. Wat ze zeggen, staat in schril contrast tot hun lichaamstaal. Hoe zo'n verstandshuwelijk kan aflopen, laat Frits Müller al in 1981 zien. Dries van Agt en Joop den Uyl hadden elkaar trouw beloofd, maar wenden zich al snel brakend van elkaar af. En mocht het definitief spaak lopen met de regering, dan grijpen cartoonisten al sinds mensenheugenis naar de grafkist.


Zoals het beeld van Lubbers nooit meer zou loskomen van dat spleetje en die stoppels, zo was het Wim Kan die Norbert Schmelzer voor eeuwig vastnagelde als 'gladde teckel met een vette kluif in de bek'. Ook voor dergelijke verbale spotlust is er ruimte in het Haags Historisch. Plastischer dan Rutte en Samsom in de maneschijn is de satire van Lucky TV, waarin het tweetal een levensechte dialoog vol seksuele toespelingen voert. Veel ruimte krijgt ook de Tegenpartij van Koot & Bie, een satire die zo levensecht werd dat populistisch-rechtse splinterpartijen er een rolmodel in gingen zien.


Seks is er ook volop in de mini-expositie over majesteitsschennis, ingericht in de Gevangenpoort even verderop. Daar hangen klassiekers zoals Juliana als publieke vrouw (Willem), een naakte Beatrix look-a-like die 'me vel is me vel' zegt (uit studentenblad Bikkelacht), de boze Beatrix met ME-helm van Opland en een buitengewoon realistische orgie met Beatrix, Claus, Den Uyl en anderen, getekend door Aat Veldhoen. Het museum heeft er decent een gordijntje voor gehangen. 'Ik heb geen last van satire', zou Beatrix later manhaftig tegen de pers zeggen. 'Ik heb last van u.'


Spotten met de politiek. Haags Historisch Museum. Vanaf morgen tot 15/5. Verboden humor, museum de Gevangenpoort in Den Haag, ook tot 15/5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden