Vechtlustig door de strengheid en het grote niks

Oss is een werkstad, het Manchester van Nederland. Er gebeurt niets, er broeit van alles. Sietse van der Hoek verhaalt over Oss in dertien wekelijkse afleveringen....

DE enkele jaren die ze er met haar moeder doorbracht, hebben in het geheugen van schrijfster Tessa de Loo niets aan betekenis nagelaten, 'in elk geval niks Ossigs'.

Acteur Gerard Thoolen wilde voorafgaand aan een voorstelling in De Lievekamp zijn geboortehuis opzoeken en vond een ziekenhuis. 'Er is veel afgebroken daar en bijgebouwd.' Zijn vader werkte op de Unox-fabriek van Hartog - of was het bij Zwanenberg? Hij herinnert zich de weg naar school, de katholieke processie, het spelen op de vuilnisbelt, en Robin Hood-verhalen over Toon de Soep en de messetrekkers die opkwamen voor de armen. Tien was hij toen het gezin naar Breda verhuisde.

Televisieproducent Harry de Winter (ID-TV) genoot als joodse jongen een prettige uitzonderingspositie in het katholieke Oss. 'Je werd wel es op straat of bij het voetballen uitgescholden dat wij Christus gekruisigd hadden, maar dan zei mijn moeder: ''Zeg maar tegen ze dat hun Jezus ook een jood was''.' Daar stond tegenover dat hij op het Titus Brandsma Lyeum onder het bidden vóór elke les altijd nog gauw even zijn huiswerk kon doorkijken. En hij hoefde zich 'geen ene reet' van de pater of een andere strenge leraar van de school aan te trekken als die bij zijn ouders kwam informeren of ze wel wisten dat Harry met een meisje achter op de fiets gesignaleerd was, wat misschien de slechte rapportcijfers kon verklaren.

En oh, wat zat de hele vierde klas gebiologeerd te loeren naar de benen van het eerste meisje op de hbs. In 1964 was dat, Harry was vijftien en hij kent nog haar naam: Helma Vervoort. Stikkend van jaloezie zag de klas de jongen met de mooiste bromfiets er met haar vandoor gaan.

Harry had tenminste nog op een gemengde (want protestantse) lagere school gezeten en was direct daarna naar de hbs gegaan. De meeste van zijn katholieke klasgenoten hadden de mulo-omweg gemaakt en waren dus al zeventien, achttien toen de eerste vrouwenbenen zich op school lieten zien.

Harry heette 'het jungske', dat praatte met een harde g. Zijn socialistische ouders kwamen uit Amsterdam en Den Haag. Vader werd chemicus bij Organon, ontwikkelde de pil, waarvan zijn moeder een van de eerste inneemsters ter wereld moet zijn geweest. 'Mooie ironie dat uitgerekend het katholieke Oss de seksuele revolutie van de jaren zestig mogelijk heeft kunnen maken.'

Tot zijn vijftiende beleefde hij zijn Osse jeugd als idyllisch: hockeyen, zeilen op de dooie arm van de Maas, fietsen naar Lith, Dorp aan de rivier van Antoon Coolen. Daarna waaiden berichten over uit de grote stad Amsterdam: Wally Tax en The Outsiders, lang haar, Provo. Vrijdagsavonds bij ijssalon Venezia ruzieden de artistiekelingen op hun Puchs met de buikschuivers op hun Kreidler Floretts. De laatsten vonden de eersten nichten. Dat ze het standbeeld van Titus Brandsma wit verfden - wit was provo - werd nog een heuse Osse rel.

Harry de Winter ging economie studeren in Amsterdam en daarna in de media. 'Het grote niks en een strenge omgeving maken je vechtlustig en ondernemend. ID-TV (60 miljoen gulden jaarlijkse omzet, 300 medewerkers) is gevormd naar wie ik ben.' Sinds zijn negentiende draagt hij lang haar, een baard, geen pak.

Dichter/schrijver Serge van Duijnhoven (1970) begon pas in Amsterdam zijn geboortestad een zegen te vinden. Oss namelijk blijkt een schitterende, onverhulde bron van verhalen. 'Marinus' bijvoorbeeld uit de bundel De overkant en het geluk, en hij piekert over een Osse roman met de titel De macht van het vlees.

'Je kunt zeggen dat er in Oss niet zo veel meer aan de hand is dan in vergelijkbare steden op het platteland. Maar niet te ontkennen valt dat Oss iets bijzonders in zijn klieren heeft. Er zit iets in het verleden waardoor daar curieuze dingen blijven gebeuren.'

Een jeugd in Oss:

de slachtgeur als de wind verkeerd stond en de horrorverhalen over schoonmakers die in de maalmachines bleven steken;

de Maria van de Osse hei: bovenop de vuilnisbelt, zegenend als de Jezus boven Rio de Janeiro;

het Keltische koningsgraf en het woonwagenkamp;

de bekkesnijders, de ruige kameraadschap van 'meidje beschermen' en 'anders zal ik oe op oen moel teure'.

het safe sex-café, zo smal was dat je klaarkwam als je je door het bierpubliek heen wurmde en wie het langst de knokkeldaons volhield in discotheek Wallstreet;

buurman Marinus, vijftien jaar in het gevang nadat hij in een raampje was blijven steken na een roof door de bende van Oss;

moeder die vaak vertelde dat toen zij jong was in de trein tussen Nijmegen en Den Bosch bij het passeren van Oss de gordijntjes werden gesloten.

Wat Geldrop is voor veel boeken van A.F.Th. van der Heijden zou Oss kunnen worden voor Serge van Duijnhoven. Maar dan minder intellectualistisch, vitaler. 'De meeste literatuur verbeeldt de middenklasse. In Oss is de onderklasse nog zeer levendig. Die wil ik een stem geven, een rauwe stem. Het mooie van Oss is dat je er karakters vindt in groteske proporties, die wel echt zijn.'

Oss is een misbaksel, een depressie, 'een stad die zichzelf verslindt als een hond haar miskraam'. Maar het is hem als Alice in Wonderland te moede wanneer hij terugkeert naar Oss, zijn ouders opzoekt in het Chicago aan de Maas: 'een stad zo dankbaar voor iemand die verhalen sprokkelt'.

Sietse van der Hoek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden