Profiel Alexander Pechtold

Vechter Pechtold liet zich niet opzijzetten en professionaliseerde D66, maar de jaren van strijd eisten hun tol

Alexander Pechtold wist D66 te redden van de doodsnood. Met een professionele, zakelijke en harde aanpak bracht hij de partij terug naar de macht. Zijn vertrek na dertien slopende jaren laat bij D66 sporen van ongemak en onzekerheid na.

Alexander Pechtold zaterdag na zijn afscheidsrede op het D66-congres. Beeld EPA

‘Het is mooi geweest.’ 

De berusting waarmee Alexander Pechtold zaterdag op zijn partijcongres afscheid neemt, staat in schril contrast met de enorme gulzigheid en bijna fysieke gretigheid waarmee hij in 2005 begint.

Een groepje journalisten kijkt dan verbaasd naar een man die maar rondjes blijft lopen rondom het Binnenhof. Dan weer langs de Hofvijver, even over het Plein en vervolgens weer terug richting het Torentje. Binnen in de Trêveszaal is het kabinet-Balkenende II in crisissfeer bijeen, omdat de bestuurlijke vernieuwingsplannen van D66-voorman Thom de Graaf door de Eerste Kamer zijn verworpen. De uitkomst van de crisis: D66 blijft in het kabinet, De Graaf stapt op als minister van Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties.

Zijn opvolger blijkt de man die als een soort gekooide tijger de rondjes heeft gelopen: de Wageningse burgemeester en partijvoorzitter Alexander Pechtold. Heel goed voorbereid blijkt hij niet. Als een journalist hem vraagt wat de hoofdstad van Aruba is, moet hij het antwoord schuldig blijven.

Toch laat de D66’er dan al zien wat zijn sterke eigenschap is: hij laat zich niet snel uit het veld laat slaan. Korte tijd later reist Pechtold alweer vol bravoure met een paar journalisten in zijn kielzog naar het Caribisch deel van het Koninkrijk. Daar is te zien hoe de nieuwbakken minister ’s ochtends in badjas richting zee loopt, gevolgd door een in zwembroek gestoken topambtenaar die hem al zwemmend moet briefen over de plannen voor de dag. Pechtold maakt duidelijk dat hij geen behoefte heeft aan lange ambtelijke stukken. Alles moet op maximaal één A4'tje. Nog liever wordt hij mondeling bijgespijkerd. Dat zal ruim dertien jaar zijn werkwijze blijven. Een grote lezer is Pechtold nooit geworden.

‘Minister van lege dozen’

Een groot succes wordt zijn ministerschap niet. In de Trêveszaal frustreren CDA’ers als Jan Peter Balkenende en Piet Hein Donner al zijn pogingen om nog iets te maken van de democratiseringsagenda. In koninkrijksrelaties blijkt bijna niemand geïnteresseerd. Er wordt steeds smalender over de ‘minister van lege dozen’ gesproken. ‘Alexander de Grote,’ hoont VVD-coryfee Hans Wiegel. ‘Kereltje Pechtold,’ schrijft Volkskrant-columnist Jan Blokker.

Niet voor het eerst wordt zijn veerkracht onderschat. Bij het begin van zijn carrière in de gemeentepolitiek van Leiden is de ex-student kunstgeschiedenis ook al geregeld bespot. In de lokale krant wordt hij door dan nog machtige PvdA’ers weggezet als ‘de juniorwethouder’ of ‘de weekendwethouder’, omdat hij met zijn portefeuille sport en cultuur alleen iets op zaterdag en zondag te doen zou hebben.

Tegelijkertijd openbaart zich in Leiden Pechtolds instinct voor marketing, beeldvorming en publiciteit. Hij groeit al snel uit tot de meest zichtbare wethouder van de stad. Nog jaren later vertellen voormalige collega’s uit Leiden hoe Pechtold er steevast voor zorgt dat hij bij een groepsfoto altijd uiterst links op de foto terecht komt. Zo verschijnt zijn naam tenminste als eerste in het krantenonderschrift: ‘Vlnr Alexander Pechtold…’

Andere partijen ergeren zich aan zijn profileringsdrang, maar het levert wel succes op. D66 komt rond 2002 in een vrije val terecht; alleen Pechtold weet zich als lijsttrekker in Leiden aan de malaise bij gemeenteraadsverkiezingen te onttrekken. Zo komt hij binnen de partij te boek te staan als politiek talent.

VLNR Alexander Pechtold, Mark Rutte, Jesse Klaver en Sybrand Buma. Beeld ANP

‘Vuil en vunzig’

Ook tijdens zijn moeizame eerste jaren op het Binnenhof blijft hij altijd de publiciteit zoeken. In een geruchtmakend interview met Opzij noemt hij de politiek in Den Haag ‘nog vuiler en vunziger dan mensen denken’. Zijn naamsbekendheid en de steun van partij-idool Hans van Mierlo helpen hem uiteindelijk om na de val van Balkenende II het lijsttrekkerschap van D66 te winnen. Het lijkt een nog uitzichtlozer avontuur dan zijn ministerschap. D66 staat in sommige peilingen op nul zetels en verkeert in totale paniek. Uiteindelijk haalt Pechtold in 2006 toch nog drie zetels. 

Eenmaal in de Tweede Kamer beginnen zijn gloriejaren. Pechtold toont zich een geestige en snelle debater en vindt in Geert Wilders zijn ideale tegenstrever. Voor kiezers die gruwelen van de radicale anti-islamretoriek van de PVV is zijn scherpe en confronterende stijl een verademing. In de peilingen groeit ‘de anti-Wilders’ opeens als kool. De eerder nog verguisde Pechtold wordt in commentaren plotseling gezien als een potentiële premier.

Na een speech van Alexander Pechtold in de Doelen (Rotterdam) komt Hans van Mierlo hem feliciteren (mei 2007). Beeld Martijn Beekman

Ook intern drukt de D66-leider zijn stempel. De zoon van een Rotterdamse ondernemer verzamelt consultants en mensen uit het bedrijfsleven om zich heen om D66 te professionaliseren. Een ex-medewerker van Deloitte & Touche wordt directeur op het partijbureau en moet van Pechtold een einde maken aan het amateurisme en de chaos. De partijleider belegt ook brainstormsessies met vertrouwelingen om het profiel van D66 te verbreden. Hij gaat in de jaren die volgen steeds meer hameren op het belang van onderwijs, economische hervormingen en de EU. De democratiseringsagenda verdwijnt naar de achtergrond.

Electoraal succes

De zakelijke en bestuurlijke aanpak van Pechtold is niet bij alle D66’ers even geliefd, maar het electorale succes maakt veel goed, al blijft de echte doorbraak uit. In 2010 heeft D66 last van de tweestrijd tussen Job Cohen (PvdA) en VVD-leider Mark Rutte, maar Pechtold weet toch nog tien zetels binnen te halen. Onder het gedoogkabinet Rutte I groeit hij uit tot grote oppositieleider.

Toch zien Pechtolds directe rivalen hem niet als een echte premierskandidaat. In hun ogen blijft D66 op het gebied van veiligheid en immigratie te soft voor rechtse kiezers, terwijl de partij voor linkse kiezers  op sociaaleconomisch gebied te liberaal is. Pechtold  bouwt wel een trouwe aanhang op onder de hoogopgeleide, progressieve en internationaal georiënteerde kiezers.

De D66-leider houdt vast aan zijn eigen standpunten, maar zonder politieke calculatie is die strategie niet. Pechtold meent dat D66 in een politieke versplinterd landschap ook met ‘slechts’ tien tot twintig zetels een belangrijke rol kan spelen. 

Dat blijk voor het eerst na de val van Rutte I. Pechtold neemt dan het voortouw om snel een noodbegroting in elkaar te draaien. Zo weet hij te voorkomen dat er midden in een diepe recessie politieke stuurloosheid ontstaat.

Het  levert hem veel goodwill en gezag op, maar bij de verkiezingen in 2012 gaan VVD en PvdA er met de grote winst vandoor. Pechtold is al blij dat hij toch nog twaalf zetels haalt en bewijst daarna opnieuw dat zijn partij met een beperkt aantal zetel veel invloed kan uitoefenen. 

Pechtold juicht na de uitslagen van de verkiezingen in 2012. De partij won twee zetels. Beeld ANP

Kingmaker

Om een meerderheid te vergaren in de Eerste Kamer moet het kabinet-Rutte II steeds bij hem aankloppen. Pechtold wordt de kingmaker op het Binnenhof en hij zorgt ervoor dat zijn kiezers dat ook meekrijgen. Telkens als een minister of bewindspersoon bij de D66-leider langskomt om steun te vragen, krijgen bevriende media een seintje om het tafereel vast te leggen. Pechtold wil best helpen om het kabinet overeind te houden midden in de economische crisis, maar dan moet zijn partij wel de credits krijgen. 

De voormalige veilingmeester laat zo zien dat D66 niet langer de naïeve juniorpartner is die zich laat inpakken door grotere partijen. Naast zijn rol als gedoger blijft hij hard oppositie voeren. Meerdere VVD-bewindspersonen moeten mede onder zijn druk het veld ruimen. Met PvdA-minister Ronald Plasterk, die hem ooit had omschreven als ‘een omhooggevallen dorpsburgemeester’, lijkt hij nog een oude rekening te vereffenen. Als de D66’er een motie van wantrouwen tegen Plasterk indient wegens geklungel rondom de activiteiten van AIVD, leidt dat tot een hoogoplopend conflict met een verontwaardigde Diederik Samsom.

Tol

De jaren van strijd op het Binnenhof beginnen dan langzaam hun tol te eisen. Zijn clashes met Wilders hebben van hem een dankbaar doelwit gemaakt voor rechtse websites en heethoofden op social media. Door zijn wheelen en dealen in de Haagse binnenkamer is hij volgens weer andere critici een toonbeeld geworden van het bestel dat D66 ooit wilde opblazen.

Ook in zijn privéleven moet Pechtold een prijs betalen. Zijn huwelijk komt in zwaar weer terecht, wat breed wordt uitgemeten op de Privépagina van De Telegraaf. De laatste jaren maakt hij soms een roekeloze indruk. Zo laat hij zich door een zakenman in een privéjet naar Oekraïne vliegen zonder dat te melden in het geschenkenregister van de Tweede Kamer. Dat een bevriende Canadese ex-diplomaat hem een appartement cadeau doet, maakt hij evenmin zelf bekend.

In 2017 begint Pechtold de campagne met de ontboezeming dat hij zal opstappen als D66 na de verkiezingen weer in de oppositie belandt. Hij wakkert zo zelf de discussie over zijn houdbaarheid aan, maar uiteindelijk boekt hij met negentien zetels toch nog ‘de op twee na beste uitslag ooit’.

In het eerste jaar van het kabinet-Rutte III komt D66 niet goed uit de verf. Critici wijzen daarbij ook naar de beslissing van Pechtold om het raadgevend referendum zo snel mogelijk af te schaffen. De partijleider wil zo laten zien dat D66 moeilijke beslissingen durft te nemen. Zijn eigen achterban begrijpt er weinig van.

Pechtold en Wilders tegenover elkaar tijdens het EenVandaag debat in aanloop naar de provinciale Statenverkiezingen op 18 maart 2016. Beeld ANP
Pechtold en Wilders tegenover elkaar tijdens het EenVandaag debat in aanloop naar de provinciale Statenverkiezingen op 18 maart 2016. Beeld ANP

Nieuwe generatie

Pechtolds laatste grote politieke beslissing is zijn eigen vertrek. Opnieuw kijken sommige partijgenoten bezorgd toe. Menig D66’er rekende erop dat hij tenminste tot de Provinciale Statenverkiezingen in maart 2019 zou aanblijven. Nu staat de nieuwe fractievoorzitter voor een hels karwei. De (tijdelijke) opvolger van Pechtold moet over een paar maanden meteen een cruciale verkiezingscampagne leiden. Het afbreukrisico is groot. Volgens alle peilingen stevent D66 in maart af op een forse nederlaag.

Pechtold gaat zich niet meer bemoeien met die campagne. Hij wil per se op het partijcongres in Den Bosch zijn vertrek aankondigen. Maanden geleden heeft hij dat al zo gepland. Niets mag die wens in de weg staan, ook de waarheid niet. Als er toch geruchten ontstaan over zijn vertrek, zegt Pechtold voor draaiende camera’s dat er niets van die berichten klop. Ook zijn directe medewerkers worden gedwongen om de waarheid even te verdoezelen. De man die de politiek ooit vuil en vunzig noemde, schrikt na ruim dertien jaar aan het Binnenhof niet terug voor wat leugentjes om eigen bestwil. 

‘Een nieuwe generatie is aan zet’, concludeert Pechtold zelf. ‘Het is mooi geweest.’

Pechtold sprak al maanden terug met Vrij Nederland over vertrek

Toen Pechtold zaterdag op het congres in Den Bosch zijn aftreden bekendmaakte, kwam het artikel meteen online. Auteur Thijs Broer zei bij Nieuwsuur dat Pechtold achteraf blij was dat hij Vrij Nederland al in juni benaderde, omdat hij daardoor nu ook kan aantonen dat hij niet opstapt vanwege zijn privéperikelen. Pechtolds ex-vriendin uitte vorige maand zware persoonlijke kritiek op de politicus.

Een klein groepje vertrouwelingen werd in september ingelicht over zijn besluit. Zijn coalitiepartners kregen pas zaterdagochtend een telefoontje. Tegen andere media hield Pechtold wekenlang vol dat hij niet zou opstappen. In een interview met omroep PowNed beweerde hij vrijdag nog dat hij gewoon zou blijven.  

Lees meer over Pechtolds vertrek:

Pechtold: ‘Het is mooi geweest, tijd voor een nieuwe generatie’
In een interview licht D66-leider Alexander Pechtold toe waarom hij juist nu opstapt.

Potentiële D66-lijsttrekkers als Kaag en Ollongren blijven in de wacht: de nieuwe fractievoorzitter komt uit de Kamer
Potentiële nieuwe D66-lijsttrekkers als Sigrid Kaag, Kajsa Ollongren en Boris van der Ham blijven voorlopig in de wachtruimte. Alleen D66’ers die bij de laatste verkiezingen op de kandidatenlijst stonden, komen nu in aanmerking als (tijdelijke) fractievoorzitter.

D66 zonder Pechtold: de premier zal er niet gerust op zijn
Het Volkskrantcommentaar: Alexander Pechtold heeft D66 veel gebracht, maar zijn vertrek zal onvermijdelijk debat oproepen over de ziel van de partij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.