Vechtend tegen het verleden Jörg Immendorff toont zijn bezoedelde identiteit

Jörg Immendorff is 'gekneed uit door en door vergiftigde bodem', en dat beeldhouwt en schildert hij. Zijn werk is doortrokken van verdriet en walging, geen Duitser ontsnapt volgens hem aan de schuldvraag....

MISSCHIEN moet ooit eens iemand een geleerde en uitvoerige verhandeling schrijven over de aardappel, 'een filosofie van de knol'. De aardappel heeft niet alleen een geschiedenis maar is ook het voorwerp van filosofische en kunstzinnige bespiegelingen en discours. De aardappel was ooit een symbool voor de arbeidersklasse. Het was hun eten.

Voor Sigmar Polke is de aardappel een belangrijk bestanddeel van zijn alchimistische gifkeuken. Voor Jörg Immendorff is het een bruikbare metafoor - een iconografie. Alles was Du von mir bekommst, een schilderij van Immendorff, is een zelfportret van de kunstenaar. Hij biedt ons een mand vol aardappelen aan. Das Bild muss die Funktion der Kartoffel übernehmen. Het is, zei hij ooit in een interview met NRC Handelsblad, 'een goed voedingsmiddel'. De aardappeleters van Vincent van Gogh is in zijn ogen veel meer dan een maaltijd. De aardappel is bij Immendorff zoiets als Monets waterlelies, de ingeblikte drollen van Manzoni of Duchamps bekende pissoir. 'Ik zou willen dat kunst net zo veel voedingswaarde als een aardappel had.'

Voor het eerst organiseert een Duits museum, het Kunstmuseum Wolfsburg, een groot overzicht van het werk van Immendorff. Het had niet beter getimed kunnen worden. Op de cover van Der Spiegel, in de editie van vorige week - toen Immendorffs expositie openging - staat Adolf Hitler tussen de menigte afgebeeld. In Die Zeit staan sinds enkele weken, pagina na pagina, beschouwingen over de Duitse schuldvraag: wie heeft de Endlösung op zijn geweten? In Duitsland is naar aanleiding van Daniel Jonah Goldhagens boek Hitler's Willing Executioners, waarin het hele Duitse volk wordt geviseerd, een 'neuer Streit um Kollektivschuld' uitgebroken. Waren alle Duitsers medeverantwoordelijk voor de jodenhaat en hebben ze ook daadwerkelijk aan de genocide meegewerkt?

Toen bondskanselier Helmut Kohl in Israël op staatsbezoek was, had hij het over zijn zogenaamde Unschuld der Geburt. Is iemand van 1945, zoals Immendorff, verantwoordelijk voor de nazistische misdaden en de oorlog? Immendorff beschouwt zich als 'een produkt of een optelsom van de Duitse geschiedenis'. Hij is een Duitser, 'gekneed uit door en door vergiftigde bodem'. Zijn 'beelden', vooral zijn schilderijenserie Café Deutschland, toont die door de Duitse geschiedenis bezoedelde identiteit. Het Derde Rijk is voor Immendorff een negatieve utopie. Zijn schilderijen zijn een memoriaal van de Duitse geschiedenis. Volgens hem ontsnapt geen Duitser aan de schuldvraag.

Immendorffs werk is vaak doortrokken van verdriet en walging. Maar is het ook een oproep tot rouw? Zeig was Du hast, een schilderij uit 1983, roept onomwonden op tot engagement. Het is een pamflet. Immendorff heeft de titel op het doek geschilderd, alsof het een parool is, een oproep tot protest.

Het klinkt bij hem allemaal heldhaftig en manmoedig. De titels van zijn tentoonstellingen zijn krachtig. Het zijn statements. In 1981 in het Van Abbemuseum: Pinselwiderstand. In 1973 Das tun, was zu tun ist in de Westfälische Kunstverein in Münster met het motto: een kunstenaarsvuist is ook een vuist. Immendorff was een leerling van Joseph Beuys. In de jaren zestig en zeventig vestigde hij zijn hoop op de arbeidersklasse. Hij organiseerde acties tegen de oorlog in Vietnam en het Amerikaanse imperialisme. Hij nam deel aan protestbijeenkomsten, schreef vlugschriften, richtte een alternatieve kunstschool op en verdiepte zich in het maoïsme. Zijn schilderijen waren toen agit-prop-kunst, Polit-kunst met een duidelijke boodschap.

Immendorff schildert tafereel na tafereel de tijdgeest, de naoorlogse geschiedenis van Duitsland: het opgedeelde Duitsland, het Beroepsverbod, het studentenprotest, de opkomst van de Groenen, de debatcultuur, de Wende. Zijn historiestukken portretteren die tijd. Wie echter met de tijdgeest trouwt, luidt een bekend gezegde, is snel weduwe. De taferelen van Immendorff zijn gedateerd. Wie de tijdgeest schildert, verandert gemakkelijk van onderwerp.

Hört auf zu malen uit 1966, schilderij uit het bezit van het Eindhovense Van Abbemuseum, was als het ware een beginselverklaring. Door het kleurige beeld van een bed en een hoed - verwijzingen naar zijn leermeester Beuys - heeft Immendorff een kruis gehaald en er de tekst 'hört auf zu malen' over heen geschilderd. Kunst was er voor Immendorff niet alleen omwille van de kunst. Hij onderschreef in die jaren Mao's uitspraak dat 'kunst omwille van zichzelf in de werkelijkheid niet bestaat'. Een goede inhoud in een slechte vorm heeft geen enkele kracht.

Veel van zijn vroege schilderijen vertonen een soort pedagogische comic-stijl, zoals de serie Fragen eines lesenden Arbeiters die Immendorffs maoïstische sympathieën weerspiegelt. De schilder was toen nog orthodox in de leer. Immendorff is een moderne historieschilder. Zijn serie Café Deutschland of het schilderij 3. Oktober 90 zijn uitgesproken tijdsbeelden.

Zijn grote spektakelstukken, metershoge en metersbrede schilderijen, zijn verwant aan de revolutionaire Mexicaanse muurschilderijen. Hoofdthema is het gedeelde Duitsland. Zijn schilderijenserie Café Deutschland, een epos dat herinnert aan Renato Guttuso's bekende Caffé Greco, is een 'operette' met vele tientallen personages, rekwisieten en symbolen. Gaandeweg echter, zeker na de Wende, schilderde Immendorff meer en meer commentaren op de kunst zelf. Het hoofdthema, het gedeelde Duitsland, heeft plaatsgemaakt voor een ander onderwerp: de rol van de kunstenaar en van de kunst tout court.

Het schilderij Bild mit Geduld uit 1992, waaraan de tentoonstelling in Wolfsburg haar titel ontleent, toont de kunstenaar in overpeinzing. Hij zit aan een tafeltje in het schijnsel van een flakkerende kaars en kijkt naar een bij die op een van zijn vingers is neergestreken. Imme betekent in het Duits 'bijenzwerm'. Het woord is een soort 'etymologisch zelfportret'. De kunstenaar is, na al het gerommel van de jaren zestig en zeventig, en zeker na de Wiedervereinigung, op zoek naar zichzelf.

Op vele van zijn schilderijen heeft hij, behalve zichzelf en zijn oude helden Max Ernst, Beuys of Marcel Duchamp, ook vele van zijn vrienden geportretteerd: zijn galerist Michael Werner, museumdirecteur Rudi Fuchs, expositiemaker Johannes Gachnang, de schilders Penck, Baselitz en Lüpertz. Het is de Immendorffse club. Bij elke kunstenaar hoort ook een Immendorffs symbool: de adelaar voor hemzelf, het varken voor Baselitz, de kip voor Lüpertz en het kuiken voor Penck.

Is Immendorff een neue Wilde, een schilder met een onverzadigbare 'hunger nach Bildern'? Fuchs heeft het schilderen van Immendorff ooit eens omschreven als 'realisme zonder elegantie'. Misschien zet Immendorff, die vaak ten onrechte een neo-expressionist is genoemd, veeleer de traditie verder van de 'kritische realisten' Otto Dix en Georg Grosz, die in rapsodische taferelen de tijdgeest weergaven.

De schilder Rainer Fetting sprak ooit over 'die Ruckkehr des Giganten', de terugkeer naar de grote voorbeelden van het realisme, Lovis Corinth, Max Beckmann of Edward Munch. Immendorff loopt met zijn schilderijen en houtsculpturen in hun spoor. Hij beeldhouwt en schildert 'geschiedenis', in de 'kritisch-realistische' trant van schilders als Werner Tübke of Wolfgang Mattheuer - schilders uit de voormalige DDR. Hij maakt beelden van een epoque, een 'geballte Schrei' van emoties, kommer en kwel, met een spotzieke mengeling van decor, cynisme, fysionomieën, karikatuur en wellust.

Immendorff is een homo politicus. Zijn schilderijen bevatten een boodschap: de Kartoffel-ideologie - de aardappel als de grote metafoor voor de verworvenheden van de arbeidersklasse. Hoewel hij meer en meer 'reminiscenties' schildert, groepsportretten van zijn vrienden in de serie Café de Flore, herinneringen aan het goede en oude 'revolutionaire' tijdperk, toch is bij hem de strijd nog lang niet gestreden. Wat Immendorff ook schildert, het blijft vehement en strijdlustig. Ook al heet de tentoonstelling Bild mit Geduld, naar dat zelfportret uit 1992, toch is en blijft het doordrenkt van protest en ongenoegen. Misschien wil Immendorff, zoals ook Goldhagen met zijn omstreden en controversiële boek, uiteindelijk vooral 'Deutschland in Ordnung bringen'.

Jörg Immendorff: Bild mit Geduld. Tot en met 11 augustus in het Kunstmuseum Wolfsburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden