Vechten om een klooster

De Maharishi-beweging is het zat. Decennialang zitten ze al in Vlodrop, en nog steeds is er getouwtrek om een oud klooster. Dat ‘verschrikkelijke gebouw’ staat in de weg. ‘We willen ongestoord werken aan de wereldvrede.’

Het meest omstreden klooster en rijksmonument van Nederland staat er gehavend bij. In de 100 meter lange voorgevel zijn verschillende bressen geslagen. Een klein torentje schuin boven de hoofdingang hangt uit het lood. De gapende gaten in het monumentale voorfront zijn provisorisch afgedekt met oranje zeilen, waarvan sommige flappen wapperen in de wind.

Het Sankt Ludwig-klooster in de bossen bij Vlodrop-Station is volgend jaar precies een eeuw oud. In 1905 hadden Duitse paters Franciscanen in dit stukje Limburg, pal tegen de Duitse grens, een bosperceel van 37 hectare gekocht. Datzelfde jaar begon de bouw van het kloostercomplex, dat in 1909 in gebruik werd genomen.

De vestiging was een uitvloeisel van de Kulturkampf: vanwege beperkingen in eigen land weken Duitse katholieken uit naar het Nederlandse grensgebied. Sankt Ludwig was een Duits klooster met internaat, waar duizenden Duitse jongens naar school zijn geweest. Met dank aan het spoor: Vlodrop-Station lag aan de spoorlijn van Düsseldorf naar Antwerpen.

Maar anno 2008 is het klooster al weer 24 jaar eigendom van de Maharishi-organisatie, een beweging die transcendente meditatie propageert. En zeker de helft van die tijd is er gedoe over: al twaalf jaar wordt er geprocedeerd. De organisatie wil het klooster slopen, om ruimte te maken voor de eigen, nieuwe gebouwen. De gemeente, het burgercomité, Raad van State, provincie, Raad voor Cultuur, de minister – de Marahishi- beweging zegt het getouwtrek beu te zijn. En dreigt Vlodrop te verlaten.

Olifanten
‘Een verschrikkelijk gebouw’, zegt woordvoerder Rik Jung tijdens een wandeling langs het immense kloostergebouw van 100 bij 130 meter. ‘Toen ik het in 1982 voor het eerst zag, dacht ik: hopelijk kopen we het nooit’, bekent hij. Maar twee jaar later was de koop een feit, en in 1990 nam Maharishi Mahesh Yogi zelf zijn intrek in het kloostercomplex.

Sindsdien hebben zijn volgelingen niet stilgezeten. Naast het voormalige Fransiscaner klooster is een oosters paleis van hout verrezen, waar de Maharishi zijn laatste jaren doorbracht en afgelopen februari overleed. Voor de toegangspoort staan twee olifantengefabriceerd van duizenden led-lichtjes. De Maharishi, grondlegger van de transcendente meditatie, bivakkeerde in de linkervleugel. Zijn rechterhand en opvolger Raja Raam woonde en woont in de rechtervleugel. In het paleis vinden ook de (video)conferenties plaats en worden tv-opnames gemaakt die dagelijks over de hele wereld worden uitgezonden.

Wat verderop staan enkele rijen vrijstaande witte huizen, eveneens in oosterse stijl, maar in steen. Het grootste huis, ook met twee olifanten voor de deur, is het domein van Raja Harris, die verantwoordelijk is voor India. In deze buurt woont ook Raja Willem, de bestuurder voor Nederland. Twee huizen zijn in aanbouw. Boven de ranke witte gebouwen uit torenen de gele daken van het luxe guesthouse. Alles uiteraard gebouwd volgens de principes van de vedische architectuur, zoals de voordeur op het oosten, waar de zon opkomt.

Aan de andere kant van het klooster staan 120 containerwoningen, voor studenten en staf. Ook achterop het terrein zijn diverse containers te zien. En er staan grote meditatietenten. Te midden van al die hedendaagse bouwdrift valt al snel op: het oude klooster detoneert. Het staat de eigenaar letterlijk in de weg.

Jung (62) laat het ambitieuze masterplan zien, dat in de loop van de jaren enkele malen is aangepast. Op de plek van het klooster staan verscheidene vedische gebouwen geprojecteerd. ‘Dit moet de campus van de Maharishi European Research University (MERU) worden, voor ongeveer 300 stafleden, docenten en studenten. Een universiteit in de zin van kennisontwikkeling. Een gedeelte is al gebouwd, zoals u kunt zien. Maar vanwege dat klooster kunnen we niet verder.’

Hij is een vriendelijke, zacht sprekende man, gekleed in een licht pak. Andere volgelingen van de Maharishi gaan gehuld in witte Indiase gewaden en rijden op het kloosterterrein rond in stille golfkarretjes. Jung was ooit landmeetkundige bij het kadaster. In 1972 is hij begonnen met transcendente meditatie. Drie jaar later werd hij tm-leraar, opgeleid door de Maharishi. Nu houdt hij zich vooral bezig met internationale projecten en treedt hij op als woordvoerder van de Maharishi-organisatie. Hij is ook directeur van het drielandenpunt in Vaals, dat vier jaar geleden is gekocht.

Roerdalen
Al twaalf jaar lang probeert de Maharishi-organisatie het klooster gesloopt te krijgen. De gemeente Roerdalen deed (en doet) daar niet moeilijk over: ze gaf al in 1996 een sloopvergunning af. Maar de dreigende sloop stuitte ook op tegenstand. De lokale heemkundevereniging, het Cuypersgenootschap en de stichting Burgercomité Sankt Ludwig zetten zich in om het neogotische klooster te behoeden. Ze wilden het gebouw op de lijst van rijksmonumenten.

Na een positief advies door de Raad voor Cultuur wees De staatssecretaris van Cultuur wees het klooster in oktober 1997 aan als rijksmonument (op advies van de Raad voor Cultuur). Dat vereiste voor de sloop een andere, veel zwaardere procedure. Wie dan nog wil slopen, gaat een veel zwaardere procedure in. De Maharishi-organisatie diende een nieuwe aanvraag in, die ondanks een negatief advies door de gemeentelijke monumentencommissie werd gehonoreerd door het gemeentebestuur van Roerdalen.

Daarna volgde een reeks bezwaar- en beroepsprocedures. ‘Ik ben de tel kwijt geraakt’, zegt Louis op de Kamp, inwoner van Vlodrop en voorzitter/secretaris van het Burgercomité Sankt Ludwig. ‘Maar we zijn de 20 voorbij.’ De stichting heeft nog een penningmeester, maar telt verder geen leden, maar wel . ‘We hebben ‘veel sympathisanten’, aldus Op de Kamp. ‘Het gaat niet om de aantallen, maar om de argumenten, en die kloppen. We zijn aan de macht. We hebben steeds gelijk gekregen van de rechtbank en de Raad van State.’

Cruciaal moment in de schier eindeloze juridische procedure was 12 september 2001. ‘De dag na 9/11’, glimlacht Jung. De Raad van State stelde de gemeente Roerdalen en de MERU in het ongelijk en vernietigde de sloopvergunning. Een dag daarvoor had de Maharishi al groot sloopmaterieel laten aanrukken, in de verwachting van een positieve uitspraak. Ondanks de negatieve uitspraak werd toch voortvarend begonnen met de sloop. De sloopkogel sloeg verschillende bressen in de voorgevel. ‘Een misverstand’, aldus Jung. ‘Een schandaal’, briest Op de Kamp.

De tegenstanders alarmeerden de gemeente, die het staken van de sloopwerkzaamheden verordonneerde.Volgens Op de Kamp gebeurde dat echter veel te laat, pas na een uur, waardoor onnodig veel schade werd aangericht. ‘De gemeente loopt blindelings achter die club aan, vooral vanwege de economische belangen.’

In 2003 leed de MERU opnieuw een nederlaag bij de Raad van State. De organisatie dreigde de bezwaarmakers met forse schadeclaims. Een bemiddelingspoging door de huidige Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer leverde twee jaar later niets op. Daarna restte de MERU niets anders dan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen te verzoeken het klooster van de monumentenlijst af te halen. De gemeente Roerdalen en de provincie Limburg steunen de stichting. Onder meer met het argument dat het klooster in slechte staat verkeert.

De gemeente Roerdalen schreef in een advies aan de minister dat ze het verzoek van de Maharishi-organisatie steunt. Het gemeentebestuur haalde twee experts aan, die eveneens de monumentale waarde van het klooster in twijfel trekken. ‘Beide rapporteurs zijn van mening dat Sankt Ludwig ten onrechte is aangewezen als beschermd monument en niet voor de beschermde status in aanmerking komt’, aldus het college van B&W.

Voorts merkte het gemeentebestuur op dat de bouwkundige staat van het klooster slecht is: ‘Enkele jaren geleden heeft de eigenaar een deel van het gebouw zonder vergunning gesloopt. Op last van de gemeente heeft de eigenaar hier consoliderende maatregelen getroffen. In andere delen van het gebouw hebben de weersinvloeden echter vrij spel, waardoor de bouwkundige situatie zienderogen verslechtert.’

Ook de provincie Limburg adviseerde om het klooster niet te handhaven op de monumentenlijst. ‘De cultuurhistorische waarde is niet groot. De bouwkundige staat is heel slecht, en bij eigenaar en gemeente is geen draagvlak om het op te knappen’, verduidelijkt een woordvoerder.

Onbegrijpelijk, vindt SP-statenlid Thijs Coppus. ‘Op zo’n manier is geen enkel rijksmonument nog veilig. De Maharishi-organisatie laat het klooster moedwillig verkrotten en wordt daarvoor nog beloond ook.’ Hij wil het klooster behouden als rijksmonument: ‘Het is belangrijk voor de omgeving, zowel voor Nederlandse als Duitse bewoners.’ Ook GroenLinks, D66, PNL en PvdD pleiten voor behoud. Verschillende Duitse organisaties keren zich eveneens fel tegen de afbraak van het Kulturkampf-klooster.

Het Limburgse CDA-Kamerlid Jos Hessels is daarentegen voor sloop. Hij is bang dat de Maharishi-organisatie anders vertrekt uit Vlodrop. Volgens Hessels is de MERU van groot economisch belang voor de regio. Die houding verbaast SP’er Coppus: ‘Het CDA verkwanselt religieus erfgoed.’

Vorige maand bracht de Raad voor Cultuur advies uit aan de minister. Het gezaghebbende adviesorgaan ziet geen reden af te wijken van zijn advies van elf jaar geleden: Sankt Ludwig moet rijksmonument blijven. Het wachten is nu op het oordeel van minister Plasterk, dat binnen enkele weken wordt verwacht. De tegenstanders voeren aan dat de minister bijna altijd het advies van de Raad voor Cultuur opvolgt. De Maharishi-organisatie hoopt dat de minister ook de adviezen van gemeente en provincie – beide negatief – laat meewegen.

Lijdensweg
‘Het is een jarenlange lijdensweg met dat klooster’, verzucht Jung. ‘We zijn het een beetje zat. Al dat gedoe houdt ons maar af van ons spirituele werk. We willen ongestoord werken aan de wereldvrede.’

Kan het niet langer in Vlodrop, dan ergens anders. Vertrek wordt overwogen. Wat gaat de organisatie doen als het klooster rijksmonument blijft, waardoor de nieuwbouwplannen worden gedwarsboomd? Jung haalt de schouders op. De organisatie kan in beroep gaan, maar dat duurt weer een paar jaar. Binnen het bestuur wordt ook aan alternatieven gedacht, zoals vertrek uit Nederland. Jung: ‘Bij Jabelpur in India zijn we een nieuw complex aan het bouwen, voor 16 duizend mensen. Het is heel natuurlijk om ons hoofdkwartier in India te vestigen. We zijn flexibel. Als we willen, zijn we morgen vertrokken.’

Vertrek van het Maharishi- hoofdkwartier uit Vlodrop zou een gevoelige economische aderlating voor Midden-Limburg betekenen, merkt Jung fijntjes op. Denk aan de bouwers, de huur van tijdelijke containers en tenten, de voedselvoorziening, alle videoapparatuur, de telefoonaansluitingen (‘we zijn een van de grootste telefoongebruikers in Nederland’), de hotels en bungalowparken die cursisten en conferentiebezoekers opvangen.

‘Maar we zien het spiritueel belang als het grootste verlies’, aldus Jung. ‘Onze spirituele invloed op het collectief bewustzijn zal veel minder worden. Dat zal het meest voelbaar en het vervelendste zijn voor Nederland.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden