Column

'Vaste prik: oud-politicus wordt toezichthouder, maar houdt geen toezicht'

Na een periode van te veel geld, te weinig concurrentie en geen toezicht valt nu te vrezen dat de oplossing wordt gezocht in minder geld en meer toezicht, schrijft Meindert Fennema. 'Vergeet niet dat concurrentie de motor van de vooruitgang is.'

Wouter Bos. Beeld anp
Wouter Bos.Beeld anp

'Na ons verhoor door de parlementaire enquêtecommissie woningcorporaties is de knokpartij tussen Wouter Bos en mij, begonnen in het kabinet-Balkenende IV, weer breed uitgemeten.' Zo begon Ella Vogelaar haar opiniestuk in de Volkskrant, waarin zij pleitte voor meer samenwerking tussen PvdA, SP en GroenLinks. De voorzitter van de Jonge Socialisten in de PvdA sluit zich daar bij aan.

Dat Ella Vogelaar door Wouter Bos bedrogen is zal niemand die de verhoren gevolgd heeft zijn ontgaan. Zij had de opdracht van achterstandswijken 'prachtwijken' te maken, zonder dat ze daar een budget voor kreeg. Dat zij de baan als minister van prachtwijken niettemin accepteerde zegt ook iets over de naïviteit van Vogelaar, maar dit terzijde.

De PvdA verkeert electoraal in een diepe crisis, schrijft Vogelaar, maar 'de vraag of er misschien iets mis is met het beleid, waardoor veel kiezers en leden zich niet meer herkennen in hun partij lijkt niet te worden gesteld'.

Zij citeert de directeur van de Wiarda Beckmanstichting met instemming: 'We weten van alles wat het kost, maar hebben verleerd de maatschappelijke waarde en betekenis te benoemen'. Maar vervolgens gaat haar betoog alleen nog maar over geld. Vogelaar schrijft: 'Er is een verhuurdersheffing opgelegd van 1,7 miljard per jaar. Om die te kunnen betalen mogen de corporaties de huren fors verhogen, waardoor de betaalbaarheid onder grote druk komt te staan.' Het is inderdaad onbegrijpelijk dat juist de PvdA zo'n verhuurdersheffing oplegt.

Privatisering van organisaties
Maar Vogelaar gaat niet in op de hervormingen die in de afgelopen 20 jaar mede onder leiding van de PvdA zijn doorgevoerd. Op grote schaal is er sprake geweest van privatisering van organisaties die van oudsher onder toezicht van de overheid functioneerden. Woningbouwcorporaties, hogescholen en universiteiten, de Nederlandse Spoorwegen, ziekenhuizen, zorginstellingen, de PTT en de elektriciteitsbedrijven, ze zijn allemaal 'verzelfstandigd' met als argument dat zij zonder permanent overheidstoezicht veel efficiënter zouden kunnen functioneren.

Al die instellingen werden vroeger gecontroleerd door ambtenaren die toezicht hielden namens de minister, een gedeputeerde of een wethouder. Na de verzelfstandiging werd dat ambtelijke toezicht vervangen door een 'Raad van Toezicht'. Zo zou de overheid 'op afstand' blijven, hoewel de minister, vaak in opdracht van de Tweede Kamer, wel allerlei eisen oplegde: streefcijfers moesten gehaald worden en er werden 'convenanten' gesloten die vaak neerkwamen op een dictaat van de overheid. Die eisen kwamen niet voort uit enig inzicht in het functioneren van de gezondheidszorg, het onderwijs, het openbaar vervoer of de woningmarkt, maar werden bepaald door de politieke waan van de dag. Over de sociale woningbouw schrijft Xander van Uffelen terecht: 'De overheid kiest voor liberalisering van de huurmarkt, maar zegt tegelijk dat grote commerciële projecten verboden zijn. De overheid wil de risico's en kosten beperken, maar ook nog even 1,8 miljard euro verdienen met een megabelasting voor corporaties.'

Mega-scholen en mega-corporaties
Sociaaldemocraten en christendemocraten hebben van oudsher een voorkeur voor een oligopolistische markt. Ordening is voor hen belangrijker dan concurrentie. Daarom werden kleine organisaties gedwongen te fuseren met grotere, zodat er alleen mega-scholen, mega-corporaties, mega-ziekenhuizen en mega-elektriciteitsbedrijven overbleven. Het bouwen van sociale huurwoningen bleef voorbehouden aan de woningbouwcorporaties, innovatieve aannemers kregen geen kans. Ondernemende medisch specialisten die een eigen kliniek wilden beginnen moesten uitwijken naar het buitenland. Het opzetten van een universiteit of hogeschool door private partijen werd door het ministerie van onderwijs tegengewerkt.

Ella Vogelaar Beeld anp
Ella VogelaarBeeld anp

De 'geprivatiseerde' instellingen hielden daarenboven sterke banden met de overheid en dat heeft ertoe geleid dat die 'zelfstandige' organisaties steeds vaker geleid worden door politieke bestuurders. Politiek kapitaal is voor bestuurders van ziekenhuizen belangrijker dan technische competentie. De politicoloog Paul Doop schreef in 2012 als waarnemend bestuursvoorzitter van de UvA het verkiezingsprogramma voor CDA. Hij werd dit jaar bestuursvoorzitter van het Haaglanden ziekenhuis. De politicoloog en PvdA-er Wouter Bos is bestuursvoorzitter van het VU ziekenhuis. Zijn voorganger, de bedrijfseconoom Elmer Mulder, schreef in 2010 het verkiezingsprogramma van het CDA en maakte van het VU-ziekenhuis een rokende puinhoop. De voorzitter van de Raad van Toezicht van dat ziekenhuis is de oud-minister van Landbouw, CDA-er Cees Veerman. Hij houdt geen toezicht.

Bij de woningbouwcorporatie is Loek Hermans het meest sprekende voorbeeld van de reeks van oud-politici die toezicht zouden moeten houden maar dat niet doen.

Politieke klasse van toezichthouders
In de woningbouwsector zijn in totaal 52 bestuurders of toezichthouders afkomstig uit de nationale politiek. Onder hen 21 PvdA'ers (waaronder Ella Vogelaar!), 17 CDA'ers en 10 VVD'ers. In het onderwijs, de gezondheidszorg en de sociale sector zal het aantal oud-politici niet minder zijn en de verdeling van partij-affiliatie vergelijkbaar. Er ontstond een politieke klasse van toezichthouders die geen toezicht hielden. Zo konden woningbouwcorporaties, hogescholen en ziekenhuizen de speelbal geworden van enkele eigenzinnige en soms zelfs geldbeluste managers, zoals Xander van Uffelen terecht constateert.

Er was te veel geld, te weinig concurrentie en geen toezicht. Te vrezen valt dat de oplossing nu wordt gezocht in minder geld en meer toezicht, maar dat men vergeet dat concurrentie de motor van de vooruitgang is. Of een betere samenwerking tussen PvdA, SP en GroenLinks voor dat probleem een oplossing biedt? Dat lijkt met niet.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Vorig jaar verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.

Loek Hermans. Beeld anp
Loek Hermans.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden