Koloniaal verledenGouden Koets

Vanuit elk denkbare invalshoek vertelt de Gouden Koets zijn eigen verhaal

Wie alle visies en terzijdes over de Gouden Koets tot zich wil nemen, kan gerust een dag uittrekken voor de expositie die donderdag door koning Willem-Alexander wordt geopend in het Amsterdam Museum. Grondig, zorgvuldig met de gerenoveerde koets binnen handbereik.

De Gouden Koets in de glazen vitrine in het Amsterdam Museum. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De Gouden Koets in de glazen vitrine in het Amsterdam Museum.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Een van de leukste anekdotes over de Gouden Koets betreft zijn hoogte. De 360 centimeters die het rijtuig meet zorgden voor een ongemakkelijk moment toen het vervoersmiddel in 1901 voor het eerst arriveerde bij de Koninklijke Stallen in Den Haag. Jaren was eraan gewerkt, elk stiksel was drie keer doorgedacht, maar nu hij eindelijk op zijn bestemming arriveerde, bleek hij te hoog om door de poort te passen – foutje, bedankt. Door de ornamentele kroon van het dak te schroeven, vertelde Thijs Boers, een van de conservatoren van de tentoonstelling De Gouden Koets, kon de koets uiteindelijk toch bij de andere exemplaren worden gevoegd.

Het is een sterke expositie; grondig, zorgvuldig. Zij benadert de koets vanuit zo’n beetje elk denkbare invalshoek: artistiek, ceremonieel, cultureel, zonder direct een boven de ander te verkiezen. Het is bekend dat de betekenis van een object verandert afhankelijk van wie ernaar kijkt, en vanuit die gedachte betrok het museum allerlei externe experts bij het project, politici, historici, activisten – verscheidenen komen ook aan het woord in de begeleidende video’s. Gevolg: zowel de blijmoedige monarchist als de geharnaste activist vindt zijn stem hier terug. Ander gevolg: wie alle visies en terzijdes tot zich wil nemen, kan gerust een dag uittrekken.

Het rijtuig zelf vinden we op de binnenplaats van het voormalige Burgerweeshuis, waar het schuilgaat achter glas. Stralend blauwe schildjes op de kroonlijst, vers vernis op de panelen – qua conservering is de koets weer helemaal Prinsjesdag-klaar. Het spiegelende oppervlak van de vitrine maakt het trouwens een uitdaging om alles goed te zien, en haast onmogelijk om het te fotograferen. De selfie-brigade zal wellicht teleurgesteld zijn.

Ontstaansgeschiedenis

De ontstaansgeschiedenis van de koets wordt grondig uit de doeken gedaan. Er zijn portretten en posters met daarop de vrouw aan wie de Amsterdamse bevolking het rijtuig in 1898 cadeau deed: de toen 18-jarige koningin Wilhelmina. Ook hangt er een tekening van de vergaderkamer van het gezelschap dat het plan voor de koets instigeerde, de Oranje Vriendenkring, een vertrek met houten bankjes en oranjebloem-behang met Oranje memorabilia, als posters in een tienerkamer. Je stelt je voor hoe de eerbiedwaardige heren daar onder de pijp-rook zaten te broeden op een toepasselijk cadeau: een koets! We geven haar een koets!

Het voertuig, dat werd gemaakt met materiaal uit het hele koninkrijk: hout van Java, vlas uit Zeeland et cetera, bestaat uit twee gebogen flèches met daartussen een kast, een zogenaamde Berline. Zoals gebruikelijk bij staatsierijtuigen is het rijk aan ornamenten en andere versiersels, waaronder deurscharnieren in de vorm van leeuwen en lampen als wereldbollen gedragen door mini-Atlassen. Dat is excessief, maar in het excessieve vindt de koets zijn voornaamste en wellicht ook enige bestaansrecht. Immers: zonder praal geen sprookje.

Het omstreden zijpaneel Hulde der Koloniën. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Het omstreden zijpaneel Hulde der Koloniën.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Sigarenbandjes-stijl

Het meest spraakmakende versiersel is Hulde der Koloniën, de gewraakte paneelschildering van Nicolaas van der Waay. Het is uitgevoerd in die verdienstelijke sigarenbandjes-stijl waarop men eind 19de eeuw zo dol was, en toont de ‘Hollandsche Maagd’ omringd door andere figuren, onder wie een Javaanse vorst en mannen en vrouwen die de koloniën verpersoonlijken. Het geheel ademt een gevoel van witte superioriteit, en valideert de gedachte dat andere landen er vooral zijn om gekerstend en ten gelde gemaakt te worden. Zulke ideeën zijn niet meer van deze tijd. Was ik de koning, dan zou ik niet blijven rondrijden met zo’n plaat op mijn koets.

Gelijkaardige kritiek valt ook terug te vinden in het slotstuk van de expositie, waar verscheidene kunstenaars werk presenteren dat geënt is op het voertuig: fotografie, schilderkunst, collages, een gevarieerd boeket. Niet het fraaiste boeket, naar mijn smaak. De grens tussen gerechtvaardigde kritiek en tendentieuze stemmingmakerij is soms dun, en zuivere intenties leiden niet automatisch tot goede kunst, maar er zit een handvol behoorlijke werken tussen. Goldie, van Brian Elstak (1980) bijvoorbeeld. Hier figureert de koets als arcade-speelkast, compleet met stuurtje en strip-achtige decoraties op de zijkant. een speelse en fantasierijke aansporing om de 17de-eeuwse glorie niet te eenzijdig te bekijken. And if you don’t know, now you know, citeert de kunstenaar rapper Biggie Smalls op de zijkant van de speelkast. Wie deze expositie heeft bezocht, weet meer.

De Gouden Koets

Geschiedenis

★★★★☆

Amsterdam Museum, 18 juni t/m 27 februari, Amsterdam, www.amsterdammuseum.nl

De Gouden Koets , Annemarie de Wildt (e.a.), WBOOKS, 160 pagina’s €24,95

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden