Vanuit Den Haag stopt alleen de trein in Roosendaal

Vroeger was het zuiden KVP-land, nu gaan de stemmen er naar PVV, SP en 50Plus. Of, bij de raadsverkiezingen, naar de lokale partijen. Op zoek naar het geheim van de Roosendaalse Lijst.

De oude Markt in Roosendaal telt een fors aantal etablissementen - de meeste zijn in woeste kleuren uitgedost en van nieuwe namen voorzien vanwege de carnaval. Franka van der Rijt, journaliste voor het regionale dagblad BN/De Stem, vertelt boven een broodje dat ze in de middag een agenda moet maken voor de carnavalsactiviteiten. Gemeenteraadsverkiezingen? Ja daarvoor komt ook aandacht, vanaf Aswoensdag op 5 maart. Als het carnaval voorbij is. Op het plein prijkt een bronzen beeld van een Tullepetaon, een vliegbeest halverwege fazant en kalkoen. Dat is het carnavalssymbool voor Roosendaal, ze noemen zich hier Tullepetaonen.


Over minder dan een maand, op 19 maart, stemt Nederland voor de gemeenteraden, overal bloeien lokale lijsten en vooral in het zuiden. De veronderstelling is dat hun sterke opkomst iets te maken zou hebben met het grommende ongenoegen in de periferie over Den Haag. De landelijke PVV-stem zou nu naar de plaatselijke lijsten gaan. In West-Brabant wordt bij Kamerverkiezingen fors op de PVV gestemd, ook in Roosendaal. De plaatselijke Roosendaalse Lijst is weliswaar met 9 zetels de grootste in de raad, maar met Wilders heeft dat niets te maken, bezweert Toine Theunis. Hij is wethouder, tevens lijsttrekker.


Hij zegt: er zijn drie soorten lokale partijen, de activisten, de ontevredenen en de traditionele belangenpartijen. Zijn Roosendaalse Lijst is van de derde soort. Toine Theunis praat en ziet eruit als een stevige bestuurder, gedrongen en gedecideerd. En dat is hij ook, bevestigt menigeen. Hij heeft de Roosendaalse financiën gesaneerd, met slimme ombuigingen verliezen weggewerkt. Dat is ook zijn ambitie met die lokale lijst. Dingen doen, effectief zijn, geen politieke trucs. 'Wij zijn er niet om oppositie te voeren.' Rechts liberaal, noemt Franka van der Rijt van BN/De Stem hem. Passend bij het conservatieve karakter van West-Brabant.


Iedereen kent Roosendaal, in elk geval van de trein, naar Antwerpen, Brussel, Parijs. Het station was het hart van Roosendaal, met zijn internationale verbinding. Zo deed Roosendaal er toe, zij het zonder allure. In de oorlog werd het station gebombardeerd en daarna opgeknapt, meer is er niet van te zeggen. Nu passeert de hsl langs Breda en is de grens met België nauwelijks meer een grens. Roosendaal heeft het met lede ogen aangezien. Ja ze gniffelen over de perikelen met de Fyra en zijn blij dat de trein naar Antwerpen hier tijdelijk weer stopt. Maar dat het op den duur weinig oplevert, weten ze ook wel.


Dat station staat voor de makke hier. Burgemeester Niederer praat opgewekt over de geweldige kansen tussen Antwerpen en Rotterdam - maar die plek markeert ook de plaats tussen tafellaken en servet. De industrie is grotendeels verdwenen. Elke treinreiziger weet nog, langs het spoor stond de Liga-fabriek. Dan de Venco, Van Gilse stroop, en ook de Philips-vestiging. Allemaal weg. Er kwam logistiek vanwege de snelweg, maar het is hier wat ze in Amerika fly over country noemen. Weinig reden om te stoppen.


Knooppunt

Roosendaal ligt niet alleen aan een knooppunt van snelwegen. De A58, A16, A17 en A4, allemaal komen ze hierlangs, somt burgemeester Niederer op. Maar ook staat Roosendaal voor de scheidslijn tussen Noord en Zuid die Nederland verdeelt. Kijk naar de kaarten van electoraal geograaf Josse de Voogd op deze pagina's. De oude scheidslijn was die tussen KVP-land en de rest. Nu valt hetzelfde gebied nauwkeurig samen met de opgetelde aanhang van PVV, SP en 50Plus bij landelijke verkiezingen, en de dominantie van lokale partijen bij de gemeenteraadsverkiezingen. En de carnavalscultuur natuurlijk, die ook sterk plaatselijk is.


Al zijn er natuurlijk krachtig gevoelde verschillen - ook dat hoort bij regionalisme. In Roosendaal kijken ze jaloers naar Bergen op Zoom, met zijn achtergrond van garnizoensstad en veel sterkere wij-gevoel. Roosendaal is bij uitstek West-Brabant, van oudsher kleine boertjes op het zand, wel op zichzelf, wel plaatselijk sentiment maar niet trots. Wat Roosendaal mist, mist eigenlijk heel West-Brabant en dat zou wel eens ook de verklaring voor al die Wilders-stemmen kunnen zijn. Veelzeggend is dat Jan Franssen, voormalig commissaris van de koningin van Zuid-Holland, onlangs in een speech West-Brabant liefst bij zijn eigen provincie wilde voegen. Dat ging gelukkig niet door.


In de hal van het stadskantoor staat een maquette van Roosendaal, zo te zien gemaakt door een liefhebber, uit 1960. Het station en het emplacement domineren, plus de kerken en kloosters. Dat zijn sterke identiteitsverschaffers, zegt burgemeester Niederer. Die kerken en kloosters zijn inderdaad fors en het zijn er ook veel. Voorheen was het hier meneer pastoor voor en na. Maar nu staan die kerken wel leeg, en de burgemeester heeft laatst de nieuwe deken ontvangen maar haast zich eraan toe te voegen dat hij net zo lief de dominee of de imam spreekt. Meneer pastoor is zijn voetstuk ook in Roosendaal kwijt.


Die lokale lijst van Toine Theunis, zo blijkt uit het boekje Roosendaal, rooms en rimpelloos (1992), wortelt in het katholieke standsleven, dat wil zeggen de middenstand en de georganiseerde arbeiders. Dat geldt voor de meeste van de zuidelijke lijsten. De Roosendaalse Lijst bestaat al een halve eeuw, maakte in de jaren zeventig reclame met 'niet links, niet rechts, maar recht vooruit'. In die jaren ontmoette hij tegenstand van de landelijke partijen die mopperden dat zo'n plaatselijke partij 'een hoogst ongelukkig verschijnsel' was aangezien ze alleen maar duur geld wilden uitgeven aan 'ouderenbeleid en creatief beleid'.


Snoetje

Het woord populisme was er toen nog niet om je over op te winden. Toine Theunis voelt zich zoveel jaar later niet aangesproken. Hij was raadsgriffier in Breda voor zijn wethouderschap, en daarvoor ambtenaar in Rotterdam in de tijd dat Leefbaar Rotterdam de dienst uitmaakte. Geweldige tijd, niet lullen maar poetsen. Hij is wel geworteld in Roosendaal, zijn ouders wonen in het dorp Nispen dat erbij hoort. De Roosendaalse Lijst bestaat uit mensen die diep in de dorpen en het verenigingsleven zitten. 'Daar zie je de PvdA niet', zegt journaliste Franka van der Rijt. Dat klopt, zegt Toine Theunis. 'Bij ons is het niet: wat een leuk snoetje, laten we die eens even lijsttrekker maken.'


Het voordeel van zo'n lokale lijst, zegt Toine Theunis: geen Haagse politieke spelletjes. Hier heb je de SP, die gaat in de raad allerlei verklaringen afleggen over de bezuinigingen op de zorg. Dan moet je in Den Haag wezen, vindt Theunis. De Roosendaalse Lijst bestaat al heel lang. In het Zuiden heb je veel van dit soort lijsten. In zusterstad Bergen op Zoom bestaat de Lijst Linssen van sterke man Ton Linssen. In Brabant en Limburg wordt veel op de persoon gestemd, veel meer dan in het noorden, zegt burgemeester Jacques Niederer. Besturen kunnen ze best. Het bewijs: de voorganger van Toine Theunis is tot burgemeester van Woensdrecht benoemd, hij bleek toen overigens ook lid te zijn van de VVD. Maar dat wist niemand.


Er is in Roosendaal een Philipswijk met een Edisonstraat en een Voltastraat. Naoorlogse flats met schotels op het balkon, vrouwen met hoofddoeken bij de bushalte. Roosendaal wilde ooit snel groeien, maar Philips is weg en er kwam daarna geen hightech-wederopstanding zoals in Eindhoven. Het is een van de de aandachtswijken van PvdA-wethouder Kees Jongmans. Geen kwaad woord over collega Theunis maar hij ziet aan zo'n plaatselijke lijst twee nadelen. De aandacht voor het sociale houdt niet over. Als er in zo'n wijk overlast is door chronisch verslaafden en Jongmans wil een opvang opzetten, dan hoor je de lokale lijst niet. Het is hun probleem niet. Die verslaafden kun je toch niet laten rondlopen. Bovendien kan hij heel goed uitleggen dat het veel duurder wordt als je helemaal niks doet.


Hij is van de PvdA, leest het blad S & D; komt op congressen. Dan houd je je vanzelf meer bezig met allerlei sociale problematiek. Dat heeft zo'n lokale lijst niet. Het tweede voordeel van een landelijke partij is de relatie met het Haagse. Hij schoot laatst op een partijbijeenkomst staatssecretaris Martin van Rijn aan, in verband met de decentralisatie van de zorg. Dat gaat nu wel heel hard, met stoom en kokend water, en korte lijnen zijn meegenomen. Je moet wel de contacten en de telefoonnummers hebben in Den Haag.


Burgemeester en wethouders hebben de dag ervoor, samen met de collega's van vijf omliggende kleinere gemeenten, met de benen op tafel gezeten. En besproken hoe ze de decentralisatie van allerlei taken, zorg, jeugd, arbeidsmarkt, gaan aanpakken. De kleine buurgemeenten hebben het steeds moeilijker. Roosendaal is centrumgemeente maar o wee als je je daarop laat voorstaan. In De Haag hebben ze het over opschaling maar het h-woord van herindeling is taboe, zegt burgemeester Niederer lachend.


Wethouder Kees Jongmans laat zijn agenda zien. Met achttien gemeenten doen ze de GGD samen, er is een politieregio Zeeland West-Brabant, de jeugdzorg delen ze met zijn negenen, samen met Bergen op Zoom hebben ze het antidrugsproject Courage. 'We kunnen niet op ons eentje verder blijven pieren', zegt Jongmans. Burgemeester Niederer praat over de gemeenteraad van de toekomst als een soort raad van toezicht - in zijn ogen betekent grootschaliger juist dat je in de dorpen meer gezamenlijkheid kunt losmaken. Het maakt de mensen niet uit waar de dienstverlening vandaan komt. Dat beaamt Toine Theunis van de Roosendaalse lijst. Jeugdzorg naar de gemeenten, dat is best. 'Als het weer eens misging, heb jij wel eens een gedeputeerde gezien die verantwoording aflegt?' Sturen op hoofdlijnen is prima, zolang je aan de achterkant ook maar dat wethoudertje op de fiets bent. De ruzies over een boom beslechten,


Het dorp Wouw ligt drie kilometer van Roosendaal. Wouw kwam in 1997 bij Roosendaal, na een bittere en vergeefse strijd tegen de aansluiting. Ze blijven desondanks Wouwenaren. Een aardig kerkdorp, met een boerenstraatje, de VVV heeft er een prijs gekregen en aan uitspanningen mankeert het ook hier niet. Bestuurlijk is het niet eenvoudig in deze streek. Verderop heb je Sint Willebrord, gemeente Rucphen, oud smokkelaarsnest waar bij de Kamerverkiezingen meer dan de helft PVV heeft gestemd - geen moslim of minaret te bekennen, aldus Franka van der Rijt. In Rucphen zijn ze gewoon tegen elk gezag.


Dan naar het noorden Steenbergen, daar hebben ze onlangs de burgemeester weggestuurd. Een verziekte politieke cultuur, zegt Franka van der Rijt. Hier in Roosendaal is een wethouder van GroenLinks na drie maanden opgestapt. Niet van hier, ze werd in de gemeenteraad keihard aangepakt. Schaalvergroting is onontkoombaar, zegt burgemeester Niederer. Er komt zo veel op ons af. Maar de dorpsgevoelens zijn nog steeds zeer sterk, zegt Franka van der Rijt. De laatste herindeling is van 1997. Niemand zit op een nieuwe ronde te wachten. In de raad van Woensdrecht weet iedereen uit welk dorp hij komt. Ze horen al vijftien jaar bij elkaar maar ze klagen in Ossendrecht dat de strooiwagens minder bij hen komen dan in Hoogerheide.


De onstuitbare opmars der lokalen

De lokale partijen worden naar verwachting belangrijker dan ooit. In 1986 waren zij nog goed voor 12 procent van de stemmen, in 2010 was dat al 24 procent. 'En ik verwacht dat het dit jaar zal uitkomen tussen de 26 en 30 procent', aldus Peter Kanne, verkiezingsonderzoeker bij TNS Nipo. Hij wijst erop dat veel lokale partijen profiteren van de afwezigheid van de PVV, die alleen in Almere en Den Haag meedoet aan de gemeenteraadsverkiezingen op 19 maart. Van degenen die landelijk op de PVV stemmen, zegt 36 procent nu voor een lokale partij te kiezen. Kanne: 'Dit zien we in nog sterkere mate bij de 50Plus-kiezers: zij kiezen in 51 procent van de gevallen voor een lokale partij.' Ook SP-stemmers die wonen in een van de bijna 300 gemeenten waar de SP niet meedoet, hebben een sterke neiging lokaal te gaan stemmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden