Vanuit de slums naar de middenklasse

De Pakistaan Mohsin Hamid beschrijft de gevolgen van mondialisering op het leven van miljoenen Aziaten. 'De trek naar de stad is de belangrijkste verandering in onze tijd.'

De keerzijde van het Aziatische economische succes kreeg de wereld te zien toen het Rana Plaza gebouw in Bangladesh eind april instortte en 1.129 werknemers, de meesten textielarbeiders, de dood vonden in de puinhopen. Westerse kledingklanten en modelabels vragen zich nu opeens af: wat zijn dat voor ondernemers die bedriegen en met mensenlevens spelen? Wie zijn die arbeiders, die schuil gaan achter de spectaculaire industriële groeicijfers?


Antwoorden zijn te vinden in een roman, geschreven in de vorm van een zelfhelpboek: Hoe word je stinkend rijk in het nieuwe Azië (How to Get Filthy Rich in Rising Asia). De Pakistaanse schrijver Mohsin Hamid, opgeleid in de VS, gaf zijn hoofdpersoon geen naam: hij is de 'jij', die wijze raad krijgt in het zelfhelpboek. Ook de andere personages bestaan alleen in een omschrijving, zoals 'het mooie meisje', dat op haar manier stinkend rijk wordt.


Zelden is zo scherp, humoristisch en ook wrang beschreven wat de mondialisering voor miljoenen en miljoenen (voormalige) armen in (voormalige) ontwikkelingslanden betekent. Het succesmodel blijkt een cocktail van eindeloze mogelijkheden, fortuin vergaren en tegelijkertijd van rampen.


Hamid - succesauteur van bestsellers - is met zijn gezin teruggekeerd naar zijn geboortestad Lahore in Pakistan. In de roman blijft het land waar het verhaal zich afspeelt onbenoemd. Klopt wat hij schreef met wat hij ziet in zijn vaderland?


Hamid, aan de telefoon vanuit Lahore: 'In zekere zin wel: dit boek groeide nadat ik was teruggekeerd en verbaasd om me heen keek in Pakistan. Miljoenen mensen waren naar de stad gekomen en dat gaat maar door. Lahore heeft nu 10 miljoen inwoners. Op heel uiteenlopende manieren werken ze zichzelf omhoog. De samenleving is wreed en tegelijk vol mogelijkheden.


'Ik wil laten zien hoe meedogenloos concurrerend het leven in een grote Aziatische stad is voor de inwoners, maar tegelijkertijd ook verheffend. Dat is de paradox. Er zijn heel veel armen uit de dorpen die beginnen als vuilnisophaler of als loodgieter en zich zo opwerken via de slums.'


De trek van de landbouwgebieden naar de steden is de belangrijkste verandering in onze tijd, vindt Hamid. Veel ingrijpender dan de migratie tussen landen. 'De wereldsteden lijken al steeds meer op elkaar, de verschillen tussen Lahore en New York zijn kleiner dan die met de Pakistaanse dorpen.'


Hij is optimistisch over de steden. 'De opkomst van de megasteden is niet alleen de motor van de wereldeconomie maar is ook goed voor de bloei van kunst en cultuur. Het leven is er liberaler, vrouwen gaan hier in Lahore naar de universiteit.' Extremistische religieuze en politieke groeperingen hebben ook minder voedingsbodem in een bevolking die druk in de weer is rijkdom te vergaren, denkt hij.


'Het leven is oneindig veel beter in de stad dan in de dorpen. Lahore is een gruwelijk oord om te leven voor miljoenen, dat is zo, het is ongelofelijk smerig in de sloppenwijken maar er heerst tenminste geen dorpstiran, je bent er vrij en kunt van alles aanpakken wat onmogelijk is in de dorpen. De route van diepe dorpsarmoede naar de middenklasse begint in de slums.'


De hoofdpersoon in de roman werkt zich omhoog door te sjoemelen met water, dat hij kookt en in flessen verkoopt als goedkoop bronwater. Bedrog lijkt een cruciaal ingrediënt voor succes in zaken in Azië.


De rampen met gebouwen waarin te weinig duur cement is gebruikt, zoals in Bangladesh, ziet Hamid echter niet als een puur Aziatisch probleem. 'In Europa bestaat de houding: wij doen dingen hier zo en jullie daar op een slechtere manier. Maar zo is het niet: die ramp in Bangladesh is ook van Europa, alles is zo volkomen met elkaar vervlochten in de productie van jullie T-shirts.'


De wereld integreert razendsnel, volgens Hamid, sneller dan de inwoners van Europa en de VS beseffen. 'In het mondiale systeem zijn het nu nog de armoedzaaiers in Bangladesh die zo moeten werken. In een wegwerpeconomie heb je ook wegwerparbeiders nodig. Maar de Bengalezen zijn niet alleen maar slachtoffers. Veel aspecten van hun levens worden snel beter. En het zal niet lang duren voor Bengalese bedrijven fabrieken en ondernemingen in Nederland gaan opkopen.'


India en Pakistan investeren al elders in de wereld, het werk wordt opnieuw verplaatst, managers vestigen zich in Azië terwijl zij soms productie in Europa laten uitvoeren volgens Hamid. 'We zullen een grote egalisering over de wereld zien. Als een tuinman in Pakistan nu nog 1 procent verdient van een collega in Nederland, dan is de toekomst dat ze allebei ergens ertussenin gaan verdienen. Dat is misschien een schok voor de Europeanen, maar in Amerika zie je het al gebeuren. Pakistan gaat niet alleen meer op het Westen lijken, Europa gaat ook meer de richting op van Pakistan.'


Nog even en zijn boek Hoe word je stinkend rijk in het nieuwe Azië is in Nederland toepasbaar.


Mondialisering


Hoe word je stinkend rijk in het nieuwe Azië?

- Trek naar de stad


- Volg een opleiding


- Word niet verliefd


- Mijd idealisten


- Ga bij een meester in de leer


- Werk voor jezelf


- Wees bereid geweld te ge- bruiken


- Sluit vriendschap met een bureaucraat


- Word klant bij een wapenfabrikant


- Doe de schuldendans


- Concentreer je op wezenlijke zaken


- Zorg voor een exit-strategie-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden