Vanuit de schaduw

Zijn filmgeluid is geconcentreerd en hel-der als kristal. Morgen spreekt Walter Murch op het filmfestival van Gent.

Hij is een van de belangrijkste mensen uit de filmindustrie, en toch kennen de meeste mensen hem niet. Walter Murch (New York, 1943) geldt al sinds jaar en dag als een van de beste editors en sound designers ter wereld, dankzij zijn baanbrekende werk voor klassiekers als Francis Ford Coppola's Godfather-trilogie en Apocalypse Now (1979). Voor The English Patient (Anthony Mingella, 1996) won hij zowel de Oscar voor de Beste montage, als die voor het Beste geluid - een unicum in de filmgeschiedenis. Maar hoe essentieel Murchs bijdragen aan die films ook mogen zijn - zonder hem zouden ze er anders hebben uitgezien én anders hebben geklonken - hij blijft als editor en sound designer bij uitstek een man in de schaduw.


Murch, morgen op het Filmfestival van Gent met een seminar over sound design, is wel de laatste om dat te betreuren. 'Zowel de montage van een film als de complete soundtrack profiteert van een zekere anonimiteit', zegt hij in een telefonisch interview vanuit Londen. 'Het is als met de waterspuwers van een gotische kathedraal: ze vormen een essentieel onderdeel van de beleving van dat gebouw, zonder dat ze de aandacht op zich vestigen. Daarom is het geven van een interview voor mij een beetje vreemd.'


Niettemin spreekt Murch uiterst helder over zijn vak, en is elke kalm geformuleerde zin al snel een liefdesverklaring aan het medium. 'Film leert ons opnieuw te kijken en luisteren naar de realiteit', zegt hij, en 'elke film is als een onontdekt gebied, vol nieuwe flora en fauna.'


Dat mensen dan toch vooral met hun ogen aan het ontdekken slaan, ligt volgens Murch ook aan de verdeling van hersencapaciteit. Visuele prikkels maken grotere aanspraak op het brein dan akoestische stimuli. Murch: 'Dat kun je dan maar beter accepteren dan bestrijden.'


Een enkele keer gooit hij als geluidontwerper niettemin zijn kont tegen de krib, zoals in de openingsscène van Apocalypse Now. Terwijl het scherm nog op zwart staat, hoor je de helikopters al om je heen zoeven in de eerste Dolby-Surroundmix uit de geschiedenis. 'Dat effect gaat tegen mijn principe in om zo weinig mogelijk nadruk op het geluidontwerp te leggen. Maar ik wilde met het geluid meteen duidelijk maken wat de toeschouwers allemaal nog te wachten stond.'


Film lijkt wat Murch betreft erg veel op muziek. 'Wanneer je beelden aan elkaar monteert, is het net alsof je kijkt naar waar de ene melodielijn moet worden onderbroken en opgevolgd door de andere. Film en muziek bewegen beide in de tijd, en van de ene sequentie naar de andere. Ze zijn als bij geboorte gescheiden tweelingen, die elkaars gebreken en talenten aanvullen. Film is de meest specifieke van de kunsten, en muziek de meest abstracte; koppel je ze aan elkaar, dan kunnen klanken het abstracte karakter van beelden naar boven halen, en de beelden het specifieke in de muziek.'


Bij het sound design van een film vindt Murch het belangrijk om op het hele geluidsspectrum te letten: van de muziek en het effect van heel concrete geluiden als een deurbel, tot atmosferische klanken die vooral een gevoel van ruimtelijkheid opwekken. Ook dialogen krijgen van Murch alle aandacht; zoals in Coppola's paranoia-thriller The Conversation (1974), waarin een afluisterexpert een moordcomplot op het spoor denkt te zijn, maar het cruciale zinnetje op de door hem opgenomen tape -'He 'd kill us, if he had the chance'- telkens net iets anders interpreteert. De ene keer legt hij al luisterend de klemtoon op kill, de andere keer op us. En dus hóór je die verschuiving ook als zodanig.


De belangrijkste les leerde Murch toen hij aan de slag ging met misschien wel het beroemdste moment uit Apocalypse Now: de scène waar tientallen helikopters een Vietnamees kustdorpje platbombarderen, begeleid door Wagners Walküre-rit. Zoveel lawaai, zoveel informatie die je door de speakers tegemoet snelt: de scène ging er al snel veel te vol door klinken. Totdat Murch het mes in het geluid zette. 'Je hoort nu nooit dialoog, muziek, bommen én helikopters tegelijk: hoogstens twee of drie elementen. Ook al denk je van wel. Sinds die scène zoek ik altijd naar een duidelijke balans tussen dichtheid en helderheid. Zoals een kristal tegelijkertijd helder en geconcentreerd is, zo moet mijn filmgeluid dat óók zijn.'


Filmfestival Gent, 11-21 oktober. Het Film Sound Seminar met Walter Murch wordt morgen gehouden. filmfestival.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden