Analyserechtbanken tijdens de coronacrisis

Vanuit de gevangenis kijkt de verdachte indringend naar de camera: ‘Rechter, ik ben de liefde van mijn leven verloren’

Sinds het uitbreken van de coronacrisis zijn de rechtbanken  gesloten. Veel zittingen zijn uitgesteld. En degene die wel doorgaan vinden dan ook nog vooral plaats via telefoon of videoverbinding. Wat betekent dit voor de rechtspraak, toch al een sector die kampt met achterstanden?

Rechtbanktekening van een zitting waarbij de maatregelen tegen het coronavirus in acht zijn genomen. Links in beeld de rechtbank, rechts boven de persvoorlichter, daaronder de officier van Justitie en daaronder verdachte Roy van T. (rechts) met zijn advocaat vanuit de gevangenis. Beeld ANP

‘U heeft een bericht aan uw vriendin gestuurd waarin u schreef dat zij aan haar zwangere buik moest voelen om te ontdekken waar het hoofdje van de foetus zat. En dat ze daar vervolgens met een steen hard op moest slaan. Waarom’, wil de rechter van de verdachte weten, ‘schrijft u zoiets?’

De rechter in de Amsterdamse rechtbank buigt iets naar voren over de tafel. Hij zit samen met zijn twee collega’s in een nagenoeg lege zittingszaal – en ook buiten, in de rechtbankgangen is het uitgestorven.

Onder normale omstandigheden zou verdachte Dennis van E. (48) op slechts een paar meter van de rechters zitten om de stand van het onderzoek tijdens deze voorbereidende zitting – waar de schuldvraag nog niet aan de orde is – te bespreken. Maar nu buigt de rechter naar voren om goed in de camera te kijken. Want de verdachte – haar strak naar achter gekamd, colbertje en wit overhemd – zit ruim 110 kilometer verderop. In een grijs kamertje van de gevangenis in Grave, geflankeerd door een gevangenisbewaarder.

‘Dat is wel gezegd’, antwoordt Van E. via een videoverbinding. Maar, stelt hij, die woorden hebben in feite geen betekenis. Want ze heeft geen steen op het hoofdje van de foetus geslagen.

Rechter: ‘Maar waarom schrijft u zoiets?’

‘Patricia wilde heel graag een abortus. Ik steunde haar.’ En dat, stelt de verdachte, ‘is liefde’.

Sinds het uitbreken van de coronacrisis zijn de gerechten in Nederland voor het publiek gesloten. Alleen de zaken die echt niet kunnen wachten, gaan door. Denk aan uithuisplaatsingen waarin snel gehandeld moet worden vanwege de kinderen. Psychiatrische patiënten die al dan niet gedwongen moeten worden opgenomen, vreemdelingen die in bewaring zitten. En aan strafzaken waarin moet worden bepaald of de verdachte nog langer moet  vastzitten in afwachting van de inhoudelijke behandeling. Zoals in de zaak van de van doodslag verdachte Dennis van E.

150 duizend zaken per maand

Maandelijks behandelen rechtbanken en gerechtshoven zo’n 150 duizend zaken. Sinds het uitbreken van de coronacrisis is dat aantal gedaald, zegt Robine de Lange. Ze is president van de Rotterdamse rechtbank en als voorzitter van de presidentenvergadering lid van het landelijk coronacrisisteam van de rechtspraak. ‘We hebben afgelopen twee weken nog wel 80 procent van de uitspraken gedaan, en we zijn enorm druk bezig om toch zo veel mogelijk zaken door te laten gaan zonder fysieke verschijning.’

Zo wordt de zaak van Van E. nog wel in de zittingszaal behandeld. Alleen is de verdachte  er niet. De Lange: ‘Als je een verdachte laat aanvoeren, verplicht je ook een hele reeks mensen om fysiek contact met hem te hebben. Voor de werknemers van het huis van bewaring, het cellencomplex en het transport is het onmogelijk om 1,5 meter afstand te bewaren.’

Zelfs een deel van de rechters werkt inmiddels niet meer vanuit de zittingszaal. Zo horen sommige rechters telefonisch vanuit huis de betrokken partijen. En beoordelen jeugdrechters via videoverbinding of jonge verdachten nog langer moeten worden opgesloten. ‘Ik hoorde vorige week  dat geen enkel kind met gedetineerdenbusjes was aangevoerd.’

Coronahoesters

Aan de ene kant is De Lange enthousiast. ‘We hebben in korte tijd hele grote stappen gezet.’ En dat voor een sector die erom bekend staat geen goed huwelijk met techniek te hebben. De rechtspraak is waarschijnlijk de enige sector die de fax nog veelvuldig gebruikt. In 2018 werd de stekker getrokken uit het miljoenenkostende en deels mislukte ict-project KEI. En in maart vorig jaar verscheen er een zeer kritisch rapport van de visitatiecommissie. De onderzoekers constateerden dat de rechtspraak te traag is, niet snel genoeg moderniseert en kampt met een gebrek aan capaciteit, geld, zelfreflectie en visie.

Maar nu, nog geen drie weken na de aankondiging van de eerste strenge coronamaatregelen, is er al veel gebeurd. Eind deze week moeten alle gevangenissen speciale ruimten hebben waarin verdachten zittingen via een videoverbinding kunnen volgen. Al haperde begin deze week de techniek nog wel toen tijdens snelrechtzittingen tegen coronahoesters en – spugers de verbinding met de rechtszaal te slecht bleek. 

Digitaal dossier

Daarnaast kunnen advocaten vanaf volgende week ‘veilig mailen’ – het is een programma dat versneld wordt uitgerold en advocaten de mogelijkheid biedt om digitaal dossierstukken aan te leveren en te ontvangen. Dat gaat nu nog per post of fax. ‘De meeste advocaten moeten ook vanuit huis werken, daar beschikken ze niet over een fax’, zegt De Lange. Daarnaast worden in scankamers versneld papieren dossiers gedigitaliseerd zodat rechters ze per mail kunnen ontvangen. De Lange: ‘Ik ben echt onder indruk hoe snel we van het ene naar het andere scenario zijn overgeschakeld.’

Maar er zijn ook zorgen. De Lange: ‘Het is verre van ideaal natuurlijk. En dan denk ik met name aan straf-, jeugd- en familiezaken. Het horen van verdachten, ouders of kinderen via de telefoon of een videoverbinding is lastig. De ouders hebben soms moeite om het te volgen, en de kinderen zijn kwetsbaar. ’

De rechtspraak kampt bovendien met enorme achterstanden. Naar schatting 100 duizend zaken - variërend van strafzaken tot handel- en bestuurszaken – liggen al te lang op de plank. Bovendien zullen naar verwachting door de coronacrisis met name het aantal faillissementen, schuldsaneringen en familie- en jeugdzaken stijgen. 

Kort voor het uitbreken van de coronacrisis zei OM-topman Gerrit van der Burg dat vanwege capaciteitsgebrek bij rechtbanken dit jaar al 23 duizend strafzaken moeten worden uitgesteld. Door de coronacrisis kan dit aantal snel oplopen. Al is er één lichtpuntje: vooralsnog lijkt de criminaliteit afgelopen weken iets gedaald. 

Schrijnende gevallen

‘Voor onze achterstanden is dit niettemin vreselijk’, erkent De Lange. Om die reden springen rechters en juridisch medewerkers die nu weinig om handen hebben bij om vanuit huis vonnissen te schrijven voor hun collega’s van handelsrecht en kantonrecht. ‘Er zijn zaken die al een tijd liggen te wachten op een vonnis. Die worden nu in hoog tempo afgedaan.’ Maar voor strafzaken die wachten op een inhoudelijke behandeling is dat niet mogelijk. 

Mede daarom wordt met het Openbaar Ministerie overlegd om vanaf volgende week meer zaken via videoverbinding te behandelen. Zo zal ook geprobeerd worden om schrijnende of niet al te ingewikkelde strafzaken toch inhoudelijk te bespreken. De Lange: ‘Vooral met zaken waarin de gedetineerde al lang in voorlopige hechtenis zit, wil je niet te lang wachten.’

Gehandicapte vader

Zo denkt ook verdachte Dennis van E. erover. De  man uit Diemen wil graag zo snel mogelijk worden vrijgelaten. ‘Ik wil er tijdens de coronacrisis kunnen zijn voor mijn gehandicapte vader. Hij gaat nu niet meer naar buiten, hij heeft mijn hulp nodig’, bepleit de verdachte via de videoverbinding in de Amsterdamse rechtszaal.

Bovendien, benadrukt hij, ‘ik zit al bijna zes maanden volledig onschuldig vast’. Dat zijn vriendin en haar foetus stierven na inname van een fatale mix van cocaïne, mdma, alcohol en abortuspillen, is volgens hem een drama. Maar volgens hem besloot zijn vriendin zelf om het kind te aborteren en nam ze de drugs- en medicijnencocktail vrijwillig in. De beschuldiging van het OM dat hij haar dwong, is volgens Van E. onzin. En Whatsapp-berichten die in die richting wijzen, moet de rechters anders interpreteren, stelt hij. ‘Ik ben de liefde van mijn leven verloren’, zegt hij als hij indringend in de camera kijkt.

Maar de rechters gaan niet overstag. ‘Daar zijn de beschuldigingen te ernstig voor.’ Bovendien wachten ze nog op een psychologisch onderzoek van de verdachte. ‘Dat is vertraagd.’ Als gevolg van de coronacrisis onderzoekt ook het Pieter Baan Centrum minder verdachten dan normaal.

In het grijze kamertje van de gevangenis in Grave buigt Van E. zijn hoofd. Op het scherm is te zien hoe de verdachte stilletjes vertrekt, terug naar zijn cel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden