Vandaag begint het academisch jaar. Hoe leuk is studeren nog anno 2018?

Studenten dansen en drinken een biertje tijdens de introductieweek van de Hogeschool van Amsterdam. Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

Met de opening van het academisch jaar stapelen de problemen waarmee studenten kampen zich op. Kamernood, studieschuld en stress – het zijn geen nieuwe problemen, maar de reeks plagen die deze generatie studenten teistert lijkt omvangrijker en ingrijpender dan voorheen. Wat is er aan de hand?

Nadat Robin van den Hoek (19) haar vwo-diploma op zak had, nam ze een tussenjaar. Niet om de wereld over te reizen, maar om na te denken over haar studiekeuze en om fulltime te kunnen werken. ‘Zodat ik een volle spaarpot op zou kunnen bouwen om niet te hoeven lenen. Je kan je tegenwoordig als student niet meer permitteren een foute studiekeuze te maken, want dat heeft grote financiële gevolgen.’ 

De Amersfoortse had de pech in tegenstelling tot haar oudere zus geen studiefinanciering meer te krijgen. Ook de halvering van het collegegeld die dit jaar in gaat voor eerstejaars, liep ze mis omdat ze vorig jaar al begon met studeren.

‘Mijn ouders hebben me gelukkig geholpen’, zegt de student, die volgende week aan haar tweede jaar Interdisciplinaire Sociale Wetenschappen begint aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Daardoor en dankzij mijn bijbaan als student-assistent heb ik tot nu toe niet hoeven lenen. Maar ik hoor van veel vrienden dat ze wakker liggen van de studieschuld die ze nu al hebben opgebouwd. Een vriendin van mij die derdejaars student is, heeft al 18 duizend euro geleend.’

Leenstelsel

Een belangrijke oorzaak van veel problemen die studenten nu ondervinden hebben te maken met het leenstelsel. Dat zeggen onderzoekers, studentenpyschologen en studentenorganisaties. Het leenstelsel verving drie jaar geleden de basisbeurs. De maandelijkse gift maakte daarmee plaats voor een lening – wel tegen gunstigere voorwaarden dan voorheen.

Het hoger onderwijs  is getransformeerd van publiek goed tot private investering, zegt Esther Peeren, hoogleraar Cultural Analysis aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Daarmee worden studenten steeds meer persoonlijk verantwoordelijk gehouden voor wat vroeger gezien werd als een collectieve voorziening.’ Het betekent volgens de hoogleraar dat de druk op studenten toeneemt om hun studie zo snel mogelijk af te ronden.

Peeren schreef deze zomer een bijdrage voor een boek over schulden, waarin ze de term ‘studievoorschot’, zoals het leenstelsel in overheidsjargon heet, misleidend noemt. ‘Een voorschot is heel iets anders dan een lening. Als ik iemand een voorschot geef, dan geef ik geld zonder dat ik het in principe terug wil hebben. Een lening is: ik geef iemand geld en ik wil dat terug hebben en ik reken rente.’

Het is volgens haar een van de redenen dat er destijds relatief weinig geprotesteerd is tegen de invoering van het leenstelsel. ‘Er werd steeds benadrukt dat het allemaal eigenlijk heel gunstig was: studenten krijgen 35 jaar de tijd om hun schulden af te betalen in plaats van 15 jaar. Maar het betekent ook dat studenten langer aan een schuld vast zitten.’

Politiek huzarenstukje

De komst van het leenstelsel was een politiek huzarenstukje. De toenmalige coalitiepartijen VVD en PvdA sloten er in mei 2014 na maandenlang onderhandelen een akkoord over met oppositiepartijen D66 en GroenLinks. CDA en ChristenUnie, die nu samen met de VVD en D66 de coalitie vormen, waren faliekant tegen. Daarom is het huidige kabinet met verzachtende maatregelen gekomen. Zo hoeven aankomende eerstejaars studenten maar de helft van het collegegeld van 2.006 euro te betalen. ‘Om ervoor te zorgen dat studenten minder hoeven te lenen’, zegt CDA-Kamerlid en hoger onderwijswoordvoerder Harry van der Molen. ‘Critici zeggen dat dit niet de oplossing is. Daar ben ik het mee eens, maar het CDA wilde het leenstelsel sowieso niet. We zijn problemen aan het repareren die überhaupt nooit veroorzaakt hadden moeten worden.’

D66-Kamerlid Paul van Meenen, een van de architecten van het leenstelsel, staat nog wel pal achter de maatregel. Hij herkent de kritiek niet van het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO), dat vorige week stelde dat de leenvoorwaarden onder het nieuwe stelsel niet zo gunstig zijn als beloofd. Van Meenen: ‘Het kopen van een huis wordt juist makkelijker. Vroeger telde de studieschuld bij de berekening van de maximale hypotheek mee als factor 0,75, nu als 0,45.’ 

Hij erkent wel dat er nu meer mensen zijn die een schuld hebben, die hoger is dan voor de invoering van het leenstelsel en die ook langer doorloopt. ‘De schuld zal iets stijgen, maar lang niet zoveel als de wegingsfactor voor de hypotheek daalt.’

Internationale studenten aan de Rijksuniversiteit Groningen overnachten in een tentenkamp dat werd opgericht vanwege de grote woningnood in de stad. Foto Kees van de Veen

Maatschappelijke druk

Behalve de financiële druk vanwege het leenstelsel is ook de maatschappelijke druk op studenten toegenomen. D66’er Van Meenen ziet de strengere toelatingseisen, zoals masterselectie en decentrale selectie bij opleidingen, als een van de oorzaken. ‘Daardoor moet je op de middelbare school al een cv opbouwen.’

Studentdecaan Jos Karssies (56) van de Rijksuniversiteit Groningen ziet regelmatig studenten langskomen die ermee worstelen. ‘Ze hebben het idee dat ze zich moeten onderscheiden en echt meer moeten doen dan alleen vakken volgen.’ Dus proberen jongeren hoge cijfers halen voor hun studie te combineren met een bestuursjaar, een bijbaan en het liefst nog een eigen onderneminkje. ‘In tv-series is het standaardbeeld van de student een brallende feestvierder. Dat stoort me, want dat is echt niet meer zo. En dan heb ik het niet eens over alle studenten die door hun handicap, ziekte of familieomstandigheden te maken krijgen met extra stress.

Karssies hoort van de ambitieuze studenten dat ze bang zijn dat ze met een 7 gemiddeld geen baan kunnen krijgen. Voor een deel wordt die angst veroorzaakt door werkgevers, maar voor een deel ook door studenten onderling. ‘Ze jutten elkaar op. Ik heb niet de indruk dat alle werkgevers op zoek zijn naar iemand met een cv van drie kantjes.’

Faalangst

Dat de student van nu het zwaarder heeft dan voorgaande generaties is Jolien Dopmeijer (36) wel duidelijk. Dopmeijer is onderzoeker aan de Hogeschool Windesheim en promovenda aan de Universiteit van Amsterdam. Uit een recent onderzoek naar studentenwelzijn waaraan ze bijdroeg, blijkt dat de helft van de studenten psychische problemen als angst- en depressieklachten ervaart. ‘We weten dat veel studenten zich niet melden uit schaamte.’ Ze signaleert bovendien dat de complexiteit van de problematiek toeneemt. ‘Vroeger kwam iemand langs met faalangst, nu is het iemand die faalangst heeft en moet mantelzorgen voor een zieke ouder.’

Studenten dansen en drinken een biertje tijdens de introductieweek van de Hogeschool van Amsterdam. Foto Guus Dubbelman / de Volkskrant

Bijlmerbajes

Ook de toegenomen focus op internationalisering heeft zijn uitwerking op het studentenleven. Nederlandse universiteiten doen er alles aan om internationale studenten te trekken, omdat ze voor hun bekostiging deels afhankelijk zijn van studentaantallen. Student Robin van den Hoek (Interdisciplinaire Sociale Wetenschappen) ondervond de gevolgen toen ze al na vijf maanden uit haar goedkope anti-kraakwoning in de Bijlmerbajes werd gezet om plaats te maken voor internationale studenten.

‘Het is dubbel’, zegt de student die nu weer bij haar moeder in Amersfoort woont. ‘Mijn eerste reactie was grote frustratie. Het is hartstikke moeilijk om een kamer in Amsterdam te vinden en ik had eindelijk iets gevonden. Maar internationals worden gigantisch uitgemolken. Ik kan prima bij mijn moeder aankloppen, zij kunnen dat niet.’

De gevolgen van het leenstelsel, de toegenomen maatschappelijke druk en internationalisering: het heeft allemaal z’n weerslag op studenten. Wordt er al actie ondernomen om de problemen aan te pakken? D66-Kamerlid Paul van Meenen wil het bekostigingsstelsel van het hoger onderwijs veranderen.  ‘Internationalisering is een verdienmodel geworden voor universiteiten. Dat moet anders.’

En CDA’er Van der Molen verwacht dat de hypotheekkwestie binnenkort opnieuw in de Kamer aan bod komt. ‘Als de praktijk zichzelf niet reguleert, moet je overwegen iets wettelijk vast te leggen of betere afspraken met banken maken.’

Ook minister Van Engelshoven van Onderwijs mengde zich in het debat. Ze liet maandag weten een plafond te willen instellen voor het bindend studieadvies (het aantal verplichte studiepunten dat een eerstejaarsstudent moet behalen). Hiermee hoopt ze de psychische druk op studenten te verlichten. 

Het is de vraag in hoeverre studenten van nu hiermee geholpen zijn. Tegelijkertijd: wie denkt dat studeren tegenwoordig één grote kwelling is, kan opgelucht ademhalen zegt ISO-voorzitter Tom van den Brink. ‘Ja, studeren is tegenwoordig zwaar en brengt meer druk met zich mee, maar iedereen zal erkennen dat je studententijd nog steeds een geweldige periode is.’

DEZE 7 PLAGEN TEISTEREN STUDENTEN VAN NU

Geen kamer

Kamernood is van alle tijden, maar met de massale komst van buitenlandse studenten is het probleem de laatste jaren nog prangender geworden. Exemplarisch is de oproep van de Rijksuniversiteit Groningen dit jaar aan personeelsleden: of ze alsjeblieft een internationale student in huis willen nemen.

Extra hoge studieschuld

Met het wegvallen van de studiefinanciering steken studenten zich dieper in de schulden. Hoeveel studenten precies extra lenen onder het nieuwe stelsel is nog niet bekend, maar vast staat dat het aantal lenende studenten fors is toegenomen. Vorig jaar leende 46 procent van de hbo-studenten en 56 procent van de wo-studenten. Het Centraal Planbureau becijferde in 2014 in een prognose dat de gemiddelde studieschuld na invoering van het leenstelsel van 15 duizend naar 21 duizend euro zou stijgen. 

Geen hypotheek

Een hoge studieschuld is funest voor de kans op een hypotheek, waarschuwde het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) vorige week. Bij de berekening van de maximale hypotheek telt de studieschuld tegenwoordig voor 0,45 procent mee, omdat studenten 35 jaar mogen aflossen. In de oude situatie, waarbij ze vijftien jaar de tijd kregen, was dat 0,75 procent. Toch is er weinig reden tot vreugde: door het nieuwe stelsel hebben meer studenten een studieschuld, die bovendien hoger is in het oude stelsel.

Investeringen in onderwijs laten op zich wachten

Het zou het zoet na het zuur zijn: in ruil voor het leenstelsel beloofde minister Bussemaker extra geld voor de kwaliteit van het hoger onderwijs. Het bedrag dat vrij zou komen door het leenstelsel kon oplopen tot jaarlijks 1 miljard euro, zo stelde ze in 2015. Tot nu toe bleef de teller steken op 818 miljoen euro, die pas vanaf 2026 compleet beschikbaar komt. Het kabinet verwacht wel nog 200 miljoen te bezuinigingen op de ov-chipkaart.

Studies barsten uit hun voegen

Tentamens in het weekend, colleges in een tent: universiteiten moeten door de enorme toestroom van zowel Nederlandse als internationale studenten creatief omspringen met ruimtegebrek. Aan de TU Delft was het aantal buitenlandse aanmeldingen voor de opleiding technische informatica voor de zomer zelfs zo hoog dat de universiteit een stop heeft ingesteld voor studenten van buiten de EU – ook al mag dat wettelijk gezien niet. Voor studenten betekent de groei minder individuele aandacht van docenten.

Psychische problemen

Steeds meer studenten kampen met psychische problemen, bleek vorige maand uit een rondgang van de Volkskrant langs studentenhuisartsen aan verschillende universiteiten. Prestatiedruk, zorgen om schulden vanwege de afschaffing van de basisbeurs en de invloed van sociale media worden als belangrijkste oorzaken genoemd. Daardoor zijn de wachtlijsten voor studentpsychologen enorm opgelopen. De wachttijd bedraagt soms tussen de 6 tot 8 weken.

Mbo’ers studeren minder vaak door

Het aantal mbo’ers dat doorstroomt naar een hbo-studie neemt de laatste jaren af. Van 46 procent in 2012 naar 41 procent vorig jaar. Mbo’ers met hoog opgeleide of rijke ouders stromen vaker door naar het hbo dan mbo’ers met een minder gunstige sociaaleconomische achtergrond. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.