'Van zelfkastijding naar zelfvertrouwen tien jaar na 9/11'

Uit Bolkesteins analyse blijkt hoe het multiculturalisme de vrijheid beknot heeft. De analyserende rationaliteit die Bolkestein voorstaat, biedt een perfecte leidraad, zegt schrijfster Nausicaa Marbe.

© ANP. Ground zero

Tien jaar na 9/11 zijn we gewend aan koffiedik kijken in de geschiedenis. Het heden is diffuus, stuurloos, we leven op de tast. De wereld voor de aanslagen op de Twin Towers was die van na de val van de Muur: vol vertrouwen in de kracht van de democratische wederopbouw van heel Europa. Dat postcommunistische vreugdedecennium liet de regie over aan de vrijheid, die automatisch als mondiale wensdroom gold. Naïef, zo bleek.

Identiteit
Nu heerst er onzekerheid over de identiteit en de kracht van het Westen. Die wordt gevoed door verhoogde spanningen rond de islam. Nu Europese anti-islampartijen politieke macht hebben gekregen tonen ze met hun eigen dogma's en taboes de andere, onappetijtelijke kant van het radicale multiculturalisme, dat feitelijke analyse van, kritische oordelen over en oplossingen voor integratieproblemen immers onmogelijk en verdacht maakte. Het PVV-dédain voor ongemakkelijke feiten is precies dezelfde praktijk van de oude politieke correctheid. De irrationele en discriminatoire voorstellen van nu zijn een spiegelbeeld van de emotionele positieve discriminatie, die blind was voor ongelijkheid en wrok. De PVV-reflex om bij on-enigheid en ongenoegen verboden te bepleiten, grijpt terug op de (academische) censuur op onderzoeken en speeches van islamcritici. Het is een tragische omkering van intolerantie, die een evenwichtige kijk op het heden vertroebelt.

Dat verklaart slechts ten dele waarom deze tijd zo kompasloos is. Het komt grotendeels door de teloorgang van westers zelfvertrouwen, een verlies dat ouder is dan 9/11. Deze datum valt dit jaar bijna samen met het verschijnen van het boek van Frits Bolkestein over de invloed van intellectuelen op de politiek: De intellectuele verleiding. Daarin analyseert Bolkestein ook de ideeën die het zelfvertrouwen van het Westen ondermijnden. Nu wil ik zijn rijke studie niet tot deze analyse reduceren. De klassieke liberaal Bolkestein reist met eruditie en zwierige woordkeuze door drie eeuwen politieke geschiedenis. Al lezende besef je dat zijn liberale esprit, die zich niet laat persen in utopische waarheidsclaims of in rigide pro's en contra's, een bedreigde soort is in ons politiek discours - dat om grote verhalen en tegenoffensieven schreeuwt. Des te waardevoller.

In dit krantenhoekje beperk ik me tot Bolkesteins kritiek op het multiculturalisme, opgevat als een plicht om niet te oordelen over andere culturen, maar ze even waardevol te achten. Terecht wijst hij erop dat men aan de hand van Universele Mensenrechten wel een rangorde in culturen kan aanbrengen en dat weigering van sommige landen deze mensenrechten te accepteren of de poging ze op de sharia te stoelen een contraproductieve ontkenning van hun universaliteit is. Bolkestein citeert Amartya Sen die opmerkt dat het feit dat universele waarden niet universeel geaccepteerd zijn, niet betekent dat ze niet bestaan.

Bedreiging
Geduldig onderzoekt hij de drogredenen, onwaarheden en onlogische denkkronkels die sommige intellectuelen hanteren in hun gelijktrekkingen. Zo toont hij hoe altijd noodzakelijke zelfkritiek ontaardt in intellectuele zelfverminking die een open debat bedreigt. 'In de moderne vorm is de nobele westerse traditie van zelfkritiek uiten vaak verworden tot sentimentele zelfkastijding zonder werkelijke openheid om te leren', schrijft hij.

Uit zijn analyse blijkt maar weer hoe het nivellerende multiculturalisme de vrijheid juist beknot heeft: kritische individuen verloren hun stem tegen het groepsdenken, en de verlichte Europese islam waar men op hoopte, kreeg - zonder kans op reflectie en kritiek - tegenwerking.

Hoewel hij over het huidige kabinet niet oordeelt, ademt zijn pleidooi voor een open debat, nuchtere bejegening van feiten en leerzame zelfkritiek, dezelfde afstand of zelfs afkeer van de 'strapatsen' van de PVV, die hij in interviews toont.

De analyse van Bolkestein blijft brandend actueel, juist tien jaar na 9/11. Niet zomaar weerklinkt nu de vraag naar degelijke debatten over integratie, gericht op een pragmatische consensus voor een werkbare democratie. Hierin past ook een herziening van de meningsverschillen die in 2001 opkwamen - nu eens niet gericht op mondiale conflicten, maar op wat in Nederland te repareren valt. De analyserende rationaliteit die Bolkestein voorstaat, biedt een perfecte leidraad. Zij staat voor herwonnen zelfvertrouwen, in plaats van een concurrentiestrijd van onbetwistbare idealen in naam van het 'goede' - dat zo vaak verkeerd uitpakt.

Nausicaa Marbe is schrijfster.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden